Čija je Istra

Od našeg stalnog dopisnika
Ljubljana, 29. marta – Esej o problematici slovenačko-hrvatske međe iz pera profesora Janka Prunka, ovdašnjeg autoriteta za pitanja istorije, objavljen u prilogu ljubljanskog „Dela”, izazvao je povišene tonove sa druge strane granice. Slovenački mediji prenose da je Prunkovo viđenje spora zbog koga službena Ljubljana već četiri meseca blokira hrvatske pregovore o ulasku u Uniju, „raspalilo hrvatske akademike i istoričare”.

Hrvatskog akademika Vladimira Iblera, jednog od utemeljivača i pobornika čvrstog hrvatskog stava po pitanju demarkacije sa Slovenijom, naljutila je Prunkova tvrdnja da se Slovenija zauzima za „demokratskije, integralno i objektivnije rešenje” koje bi, nasuprot hrvatskom zalaganju za sudsko rešenje pograničnog spora na Međudržavnom sudu u Hagu, „omogućilo međunarodno posredovanje”, što je predlog komesara za proširenje EU Olija Rena koji Zagreb odbacuje. Ibler uzvraća Prunku pitanjem „šta je pravičnije i vrhunac demokratije, ako nije presuda suda?”, što je opcija koju Slovenija odbacuje.

Slovenačka strana Iblera opisuje kao najtvrđu pristalicu rešavanja međudržavnog spora na haškom sudu, koji odbacuje sve druge mogućnosti koje Slovenija traži za rešenje pograničnog spora. Slovenački politički vrh ne krije nezadovoljstvo Iblerom, u kome vidi tvrd orah koji ometa kolege u Hrvatskoj da zauzmu fleksibilniji stav po pitanju zahteva Ljubljane. Ibleru su stali uz bok hrvatski istoričari Marin Manin i Stjepan Matković. Oni optužuju Prunka da protežira „jednostrano i iskrivljeno podređivanje istorije” kako bi Sloveniji otvorio „pristup otvorenom moru (Jadrana)”. Upozoravaju da Prunkovo „negiranje postojanja međe u Istri posle Drugog svetskog rata otvara Pandorinu kutiju što može dovesti do nepredviđenih posledica”. Sve to potkrepljuju statističkim podacima koji dokazuju da se u (slovenačkoj) opštini Piran, za čiji deo Prunk tvrdi da je „1945. amputiran” Sloveniji i (nepravično) pripojen Hrvatskoj, godine 1910. svega šest odsto stanovništva izjašnjavalo da govori slovenački. I da je slično bilo u ostalim opštinama u Istri.

Prunkovo razmišljanje o Istri kao „istorijsko slovenačkoj”, nije usamljeno u Sloveniji. Hrvatsku je nedavno uznemirila još jedna referendumska inicijativa potekla iz Slovenije. Predlagač je Franc Bučar, prvi predsednik parlamenta u osamostaljenoj Sloveniji. On bi da se u Istri organizuje izjašnjavanje slično plebiscitu, po ugledu na onaj koji je posle Prvog svetskog rata organizovan u austrijskoj Koruškoj. Bučar veruje da bi se hrvatski živalj u Hrvatskoj danas odlučio onako kako su se pripadnici brojne slovenačke manjine u Austriji odlučili 10. oktobra 1919, kada su se priklonili da Koruška ostane u okviru Austrije umesto pripajanja matici (Sloveniji) i ujedinjenja u Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca. Bučarova računica je jednostavna – pošto je Slovenija već u EU, a Hrvatsku čeka neizvestan put, pogranični Hrvati (u Hrvatskoj) izabrali bi Sloveniju, čime bi pod jurisdikciju Ljubljane potpale i (sada) sporne teritorije u Istri i ceo Piranski zaliv.

Bučar tvrdi da međa između Slovenije i Hrvatske nikada u istoriji nije bila određena ni međunarodnopravnim obavezujućim aktom niti međusobnim dogovorom između republika nekadašnje SFRJ. Istorijski je, kaže, bila „nesporno međunarodno priznata samo granica koja je postojala između kruna austrijskog carstva i Ugarske kraljevine, koja stolećima nije menjana”. Zato bi Bučar tu granicu (ugodniju po Sloveniju) sada uzeo za polazište daljih pregovora sa Hrvatskom.