Proleće u znaku svežih brazdi pod Grmečom

Novi Grad – U Velikoj Rujišci, u novigradskoj opštini, nikada se nije znalo koliko dugo će vrediti geografska karta, jer se ona menjala kad god bi koje vojske i vladari prolazili Podgrmečom. Srbi ovog dela Podgrmeča vekovima su se selili tražeći neki „rezervni” krov nad glavom, ali su se mnogi i vraćali.

– Selo je vekovima bilo na vetrometini istorije. Posebno u vreme austrijskog i Otomanskog carstva i njihovih stalnih sukoba. Tako je, zbog straha od Turaka, sveštenik Đorđo Gak, 1790. godine, poveo iz Velike Rujišce u izbeglištvo sto dvadeset srpskih porodica. Kada su se prilike i odnosi dva carstva smirile, svi su se vratili u rodni kraj. Seljani su bežali i za vreme Drugog svetskog rata, ali i u jesen devedeset i pete kada je, pod najezdom Dudakovićeve vojske u izbeglištvo krenulo celokupno stanovništvo Velike Rujišce. Nekoliko godina kasnije većina ih se vratila, priča profesor Drago Todić.

Početkom dvadesetog veka u rujiškoj parohiji bilo je oko dve i po hiljade stanovnika. Danas ih je, u šezdesetak domaćinstava, samo oko sto pedeset.

Pre sto pedeset godina, u Velikoj Rujišci je bila prva škola na području današnje novigradske opštine. Trideset godina kasnije osveštana je i mesna crkva podignuta na mestu na kome je nekada davno bio manastir.

Danas u Velikoj Rujišci, proleće u znaku stotine hektara brazdi pod Grmečom. Nikli i novi plastenici i peradarske farme. I stada se zabelela. Od zaborava otrgle se priče poput one o poslaniku bivše kraljevine, Marku Gakoviću koji je u svojoj kući u Velikoj Rujišci imao biblioteku sa više od tri hiljade knjiga. Kažu da veće nije bilo u novigradskoj opštini... Priča se i o mirovnom veću koji je u Velikoj Rujišci, da ne bi išli na sudove, mirilo mnoge seljane. Uglavnom supružnike.

– Kada je slavljena godišnjica brigade kojom je komandovao heroj Titove vojske Milančić Miljević, na livadi pod Tukom, nedaleko od seoske crkve, bila je sofra za kojom je jelo deset hiljada Grmečlija i njihovih gostiju. Kažu da su se za Milančićevu gozbu zainteresovali i oni koji, u Ginisovu knjigu, upisuju neobične rekorde, seća se Jovo Umićević.

Nedaleko od Jovine kuće je stogodišnji bukvik i nešto mlađa kuća iz koje je njen poslednji stanovnik otišao pre tridesetak godina. Bio je to Ljutica – Ljutan Terzija, doseljenik iz Like i dalji rođak Nikole Tesle. Starina je i umro, a da nijedno stablo bukve nije posečeno u tom bukviku. Drva za ogrev bi kući dovozio desecima kilometara daleko, ali sa bukava iz njegovog gaja niko nije smeo da otkine ni granu, a kamoli da je poseče. U bukvik ni danas niko ne ulazi sa testerom i sekirom.

(/slika2)Podalje od Ljutanovog bukvika je i „magazin”, omanja zidanica u kojoj je, pored kovačnice, bila i krčma. Svake subote, kada je u čaršiji pazarni dan, oko te zidanice bi se slivali seljani iz dvadesetak grmečkih sela. Tu bi popili poneku čašicu rakije brlje i dogovorili novi sastanak u „magazinu” kada pođu kući sa pijace.

Tada su se, kaže Drago Todić, u krčmi pričale priče o junaštvu Grmečlija, poput one o devetoro braće Vajagića. Svi su radili u Americi, a kada se zaratilo dobrovoljno su došli da brane otadžbinu. Svih devet solunskih dobrovoljaca, odradilo je svoju obavezu, preživelo ratne strahote i ponovo se otisnulo u Ameriku.