Generalna proba agonije

O LAZI KOSTIĆU, JOŠ JEDNOM
Snovi Laze Kostića iz njegovog Dnevnika snova, koji sadrži trideset i dva sna, nisu od značaja samo za razumevanje Kostićeve pesme Santa Maria della Salute, „najsilnije pesme srpske književnosti” (I. Sekulić), a time i njegove ljubavi prema Lenki Dunđerskoj, već i za potpunije razumevanje njegove ličnosti, kao i ljubavi prema supruzi Julijani Palanačkoj, što sam i pokazao u svojoj knjizi Anima Laze Kostića (2004. godine).

S obzirom na to da se ove godine navršava sto godina od pojave pesme Santa Maria della Salute, hteo bih da taj značajan datum obeležim tumačenjem jednog sna Laze Kostića, sna koji je krunski u celoj seriji od trideset i dva sna, pa shodno tome ima i presudan značaj za razumevanje njegove pesme.

Tekst sna: sanjan 7. septembra, 1907. godine, na Mitrovdan

Sedim kao u nekoj katoličkoj crkvi, u prvoj klupi, potpuno sam, prema velikoj oltarskoj slikici, sa ogromnim figurama, među kojima jedna nedostaje, kao istrgnuta iz celine. Odjednom, vidim kako prođe pored mene jedna žena, odevena kao evanđeoska žena i velika kao planina. Polako se približavala k slici i zauzela prazno mesto. Bila je to Magdalena, po mome utisku. Kad je slika, na taj način, bila popunjena, začuh ljudski glas, koji me je, iz dubine slike, pitao šta znam o postanku i značaju te slike. Kako nisam znao ništa, slavna ispitna komisija je izgledala veoma nezadovoljna.

Nato osetim da me obuzima i prožima neko više biće, grudi mi se raširiše da puknu, i osetim sasvim jasno da je Ona sišla da mi uzme dušu. Bio sam na vrhuncu nebeske sreće i već ugledah raj –  sa Njom, kada se probudih.

Komentar Laze Kostića

Prva slava mog pokojnog prijatelja patrijarha Georgija Brankovića, posle Njegove smrti.

Za života patrijarha Georgija imao sam običaj da svaku Njegovu slavu provodim kod Njega, u Njegovom dvorcu u Karlovcu. Ako su Njegove molitve možda pridonele silasku moje mile Duše (Lenke), da budem nagrađen za moju odanost, ja mu zahvaljujem od sveg srca.

Nadam se da je to bila generalna proba moje agonije.

Tumačenje

Ovo je višestruko značajan san, ne samo za razumevanje dubinske psihologije Laze Kostića i dubinske psihologije njegove pesme Santa Maria della Salute, već i za razumevanje dubinske psihologije njegovog odnosa prema Lenki Dunđerskoj, i ne možemo ga ni brzo ni jednostavno protumačiti. Jer i struktura i dinamika, kao i sadržaj, odnosno simbolika ovog sna, uključujući tu i numinozna osećanja snevača u toku sna, upućuju nas na to da se ovde radi o kompleksnom arhetipskom snu par excellence, u kome Laza Kostić, u jednoj katoličkoj crkvi, verovatno u crkvi Santa Maria della Salute, ima dva numinozna doživljaja: prvi, pri susretu sa Marijom Magdalenom, koja je odevena „kao evanđeoska žena i velika je kao planina”, i drugi, pri susretu sa Lenkom, njegovom Animom, koja je sišla s neba da mu „uzme dušu”, pri čemu je bio „na vrhuncu nebeske sreće”, i kada je već ugledao raj, naravno, sa Njom, iznenada se, kao i obično u kritičnim situacijama, budi.

Ovo buđenje, nakon što je Laza Kostić već ugledao raj, možemo shvatiti kao dokaz da on u svom nesvesnom još nije bio spreman za „nebesko venčanje” sa Lenkom, iako je to neodoljivo želeo, pa otuda u svom komentaru na ovaj san kaže: „Nadam se da je to bila generalna proba moje agonije”, odnosno priprema da napusti svoje telo, pošto je to preduslov da se njegova duša spoji sa Lenkom.

Svakako da nije slučajno što je radnja ovoga sna smeštena u katoličkoj crkvi, verovatno u crkvi Santa Maria della Salute, koja predstavlja središnji simbol i energetsko i kreativno jezgro njegove poslednje pesme, kao i simbol ne za ličnu, već za arhetipsku majku, kao što nije slučajno da se na sceni te crkve najpre pojavljuje Marija Magdalena, velika kao planina, a na samom kraju sna Lenka Dunđerski.

One, svaka na svoj način, simbolizuju jedan sasvim specifični aspekt Anime Laze Kostića. Jer sve osobe u ovom snu, uključujući i crkvu, treba shvatiti na nivou subjekta, odnosno metaforično, kao aspekt Laze Kostića. Njihova bogata simbolika i numinoznost ukazuju nam na značaj i veličinu ovog arhetipskog sna.

Po Jungu, pojava ljudskog glasa u snu je simbol Sopstva – ono proverava Lazu Kostića šta zna o toj oltarskoj slici, kao vrhunskom simbolu božanskog, iz čije je celine istrgnut lik Marije Magdalene, grešnice i pokajnice. Ali njen lik se vraća u sliku, kao što se i Laza Kostić vratio crkvi, i upotpunjuje tu narušenu celinu. A celina je, kao što nas poučava Hegel – istina, koju Laza Kostić još uvek nije bio u stanju da na svom putu individuacije potpuno shvati i prihvati, te otuda ništa nije ni znao o poreklu te slike u koju se vraća Marija Magdalena.

I upravo zbog toga on u drugoj sceni ovog sna još nije bio spreman za „duhovno venčanje” sa Lenkom, pa se zato, kao što je već rečeno, i budi, kako bi u narednim snovima nastavio svoj bolan put individuacije, odnosno unutrašnjeg sazrevanja, i dosegao Sopstvo, koje je važan preduslov tog arhetipskog venčanja sa crkvom, koja je simbol Majke Božje, a time i simbol arhetipske majke. Pa je, shodno tome, radnja sna i smeštena u crkvu, koja je bila značajna i kao simbol koji je u arhetipskom smislu transformisao Lazu Kostića i njegovom životu dao novi značaj i smisao.

I majka i nevesta

Pojava Marije Magdalene, kao jednog obličja Anime Laze Kostića, nije bila slučajna, jer je i naš pesnik, kao i Marija Magdalena, najpre grešio, posebno u mladosti kada je bio opčinjen Srpstvom i majkom Jevrosimom, i pri tome se neprimereno rugao Bogorodici, a zatim postao pokajnik, koji se vraća veri i veliča Bogorodicu kroz simboliku crkve Santa Maria della Salute, koja kao arhetip majke predstavlja središte njegove vere, a time i središte novopronađenog smisla u njegovom životu, smisla koji ga je pripremio za smrt i ponovno rađanje, jer „vaskresenja nema bez smrti”.

I na kraju treba istaći da nije slučajno što je Laza Kostić ovaj san sanjao uoči slave svog prijatelja, patrijarha Georgija Brankovića, odnosno uoči Mitrovdana. Ovaj datum možemo shvatiti kao „okidač” za san, budući da su našeg pesnika za patrijarha i za njegovu slavu vezivale veoma snažne emocije, koje su i pokrenule ovaj tako snažan i za razumevanje Laze Kostića tako važan san, koji, može se reći, predstavlja arhetipsko središte gotovo svih snova u Dnevniku snova Laze Kostića, pa im stoga i daje dodatni smisao, smisao u kome je sadržana čežnja ne za ličnom, već za velikom, arhetipskom majkom, čežnja koja je tako karakteristična i važna za razumevanje i ličnosti i dela Laze Kostića. Jer, Anima je, kao što je poznato, veoma povezana sa imagom majke, tako da je ona bila za Lazu Kostića i majka i nevesta: u liku Julijane Palanačke majka, a u liku Lenke Dunđerske nevesta.

Ivan Nastović