IVO R. SAVIĆ

Nagli porast svetskog stanovništva, uz ubrzano smanjivanje zaliha prirodnih resursa i, istovremeno, povećavanje raznovrsnih zagađivača, dramatično su upozorili na potrebu hitnog preispitivanja čovekovog ponašanja prema životnoj sredini i biosferi u celini.

Proteklih nekoliko decenija svedoci smo krupnih i dramatičnih klimatskih promena na Zemlji, s trenutnim trendom prevashodno globalnog zagrevanja ili otopljavanja. Šta se to, zapravo, zbiva s klimom na našoj planeti i kakve posledice očekuju čoveka i živi svet u celini? Da li postoje i kakve su mogućnosti da se, donekle, umanje nedaće u ne tako dalekoj budućnosti?

Najnoviji podaci svetskih eksperata govore da se planeta u celini poslednjih 100 godina zagreva znatno brže od proseka. Istovremeno, rapidno se otapaju polarni led i glečeri na visokim planinama, a smanjuju i isušuju jezera od sibirskih prostranstava do žarkih područja centralne Afrike. Zbog otapanja ogromnih količina polarnog i leda glečera neprestano rastu svetska mora i okeani.

Zagrevanje tla ima izaziva promene u smenjivanju godišnjih doba i nastanak ekstremnih meteoroloških uslova, učestalu pojavu orkanskih vetrova, oluja, poplava i suša. Temperaturni, a i ekstremi u količini padavina, sve su izraženiji. Precizna merenja sastava atmosfere, za isti period, pokazuju rapidan i progresivan porast određenih gasova, poznatih uzročnika "staklene bašte" (vodena para, ugljen-dioksid, metan, azot suboksid, hlorofluorougljenici i ozon) i neprekidno stanjivanje ozonskog omotača.

Ove krupne klimatske promene su se odrazile na živi svet u celini. Nezaustavljivo osiromašenje biološke raznovrsnosti, kvalitativnog i kvantitativnog sastava flore i faune, ugrožavaju opstanak i rapidno uništavaju brojne organske vrste. Sve ovo dovodi do krupnih poremećaja u pogledu biološke ravnoteže i stabilnosti ekosistema u prirodi, a time i globalnog ekološkog sistema – biosfere u celini. Nepovratno nestaju celokupne zajednice organizama na ogromnim prostranstvima kopna (tropske kišne šume) i vodene sredine (koralni sprudovi). Istovremeno su mnogi životinjski organizmi prinuđeni da se sele u hladnija područja.

Povišena temperatura, pored ostalog, uslovljava ranije cvetanje i kasnije opadanje listova kod biljaka, a mnoge životinje zbog toga kasne sa započinjanjem svog zimskog sna. Seobe životinja iz toplijih područja uslovile su već pojavu i širenje pojedinih tropskih bolesti u novim staništima umerenog pojasa (malarija, virusni encefalitis, kolera, virus zapadnog Nila). Posledice su, takođe, ubrzano smanjivanje vodnih zaliha, posebno vode za piće, širenje pustinja, češće nerodne godine i umanjivanje prinosa.

Prognoze vodećih svetskih naučnika u vezi s klimatskim trendovima, u celini nimalo optimističke, prilično se razlikuju. Po jednima, za globalno zagrevanje isključivi krivac je sam čovek, prognozirajući da će prosečna temperatura da poraste za dva stepena u narednih 10 godina ili, po drugom scenariju, da će da skoči za 11 stepeni sredinom veka! Po drugima, međutim, predstojeće globalno zagrevanje odigrava se nezavisno od čoveka i prevashodno je posledica periodičnih planetarnih cikličnih promena kroz koje prolazi Zemlja u dužem periodu.

Razume se da je neophodno hitno preduzimanje odgovarajućih mera – i globalno, i regionalno, i nacionalno. Zaštita prirodnih vrednosti i resursa (vodna, mineralna, energetska bogatstva) od strateškog su značaja.

Profesor univerziteta u penziji (ekolog)