Balkanski model sveta

Značajni noviji teorijski dometi u društvenim naukama u Rusiji kod nas su, uglavnom, ili nepoznati ili ne nailaze na odgovarajući prijem, pa čak i kada se neposredno odnose na našu problematiku ili kad prevazilaze uske okvire određenih disciplina. Jedan od primera jeste i doprinos koji je ostvarila ruska škola balkanistike, predvođena nedavno preminulim svestranim naučnikom Vladimirom Nikolajevičem Toporovim (1928–2005).

Ova škola, nastala na osnovama ruskog strukturalizma, a organizaciono vezana za Institut za slavistiku i balkanistiku Ruske akademije nauka, razvila je početkom sedamdesetih godina prošlog veka novi pravac balkanoloških istraživanja. Za nju je karakteristično shvatanje o prostornom, vremenskom i duhovnom jedinstvu kulture Balkana, koja čini poseban "balkanski" tekst. Za razumevanje tog teksta potrebno je poznavanje znakova Balkana i njihovo tumačenje. Pored pojedinačnih istraživanja, ruski naučnici redovno su održavali simpozijume i objavljivali zbornike radova, tako da su za skoro četiri decenije temeljnog proučavanja balkanske teme stečena bitna saznanja, koja nisu važna samo za proučavaoce Balkana, već i za niz drugih humanističkih disciplina – lingvistiku, filologiju, istoriju, kulturologiju, folkloristiku, etnografiju i dr.

Različite interpretacije

Tatjana Vladimirovna Civjan (1937) istaknuti je pripadnik i jedan od utemeljivača ovog pravca. Njena proučavanja prošla su kroz izvesnu evoluciju pre nego što je razvila originalnu i dalekosežnu koncepciju. Rezultate svojih istraživanja izložila je u knjigama "Sintaksičke osnove balkanskog jezičkog saveza" (1979), "Lingvističke osnove balkanskog modela sveta" (1990), "Kretanje i put u balkanskom modelu sveta" (1999) i "Model sveta i njegove lingvističke osnove" (2005).

Osnovni i početni metod Tatjane Civjan je lingvistika teksta. Pošto balkanskoj kulturi pristupa kao jedinstvenoj i različitoj od drugih kultura, ona nastoji da utvrdi šta je zajedničko kulturama Balkanskog poluostrva, šta je to što ih čini jedinstvenim, kao i ono po čemu su one različite od svih drugih kultura. Već i uporedna analiza strukture jezika balkanskih naroda u knjizi "Sintaksičke osnove balkanskog jezičkog saveza" donosi niz zanimljivih fundamentalnih zaključaka; jedan od njih je postojanje tendencije ka agramatizmu i deiktički kostur teksta, određen strogim ograničenjima za mnoge elemente s nepotpunim značenjem (predloge, veznike, zameničke klitike), što govori o "mogućnosti različitih interpretacija, tj. od početka postuliranoj ambivalentnosti", koji su karakteristični za sve balkanske jezike, odnosno za teorijski model balkanskog jezičkog saveza. Ovi nalazi su prisutni u daljem radu T. Civjan, koji prerasta okvire balkanske lingvistike i dobija multidisciplinarni karakter, uključuje folklor i mitologiju, književnost i kulturu.

Koristeći teorijski pojam model sveta, Tatjana Civjan uvodi u nauku i opisuje balkanski model sveta. Kao što je poznato, radi se o "zbiru predstava o svetu, u njihovom sistemskom i operativnom aspektu". Model sveta opisuje se pomoću semiotičkih opozicija, a u okviru njega opisuju se i "balkanski prostor", "balkansko vreme" i položaj čoveka u prostoru i vremenu. Rezultat sveobuhvatnog multidisciplinarnog pristupa kulturi Balkana od najstarijih vremena (uključujući i starobalkansku neoneolitsku civilizaciju) i različitim nacionalnim tradicijama jeste teorijsko uopštavanje najvišeg reda.

Namerno je izabran fragmentarni metod, pri kojem se "detalji ispuštaju u korist opšte slike", odnosno ne opisuju se sve opozicije već se ukazuju najizrazitije i presudne tačke kako bi se stvorila predstava o suštini balkanskog modela sveta. Balkanski model sveta – jedinstva u različitosti – zaista je poseban i različit od drugih, i na određen način – fascinantan. Nije ga jednostavno prepričati i sažeti, pošto je izuzetno složen i sastoji se od velikog broja elemenata koji su na suptilan način međusobno povezani.

Jezički savez

Kao i za balkanski jezički savez, i za balkanski model sveta karakteristični su ambivalentnost i neodređenost, jedna te ista pojava je nosilac suprotstavljenih značenja (fenomen pastirstva – centralni u balkanskom modelu sveta), u stalnom je kretanju i promenama kojima se ne može sagledati početak i kraj, što upućuje i na "balkanski makrokontekst" (V. N. Toporov), označen kao "trepereći".

U narednoj knjizi "Kretanje i put u balkanskom modelu sveta" Tatjana Civjan se ograničila na jedan od najvažnijih segmenata u balkanskom modelu sveta – kretanje i put, dok je knjiga "Model sveta i njegove lingvističke osnove" zapravo drugo, prošireno izdanje već klasičnog dela "Lingvističke osnove balkanskog modela sveta".

Naši čitaoci su se dosad mogli upoznati s pojedinim odlomcima iz knjige "Lingvističke osnove balkanskog modela sveta" u "Sveskama zadužbine Ive Andrića" (14, 1998: "O balkanskom modelu sveta") i "Ruskom almanahu" (8, 2000: "Analiza pesme K. Kavafija Na brodu"), ali čini nam se da ova uticajna i referentna dela zaslužuju da budu i u celosti prevedena na srpski. Tatjana Civjan se u svom istraživanju poziva na mnoge pojave iz jugoslovenske i srpske kulture, a u knjigama su citirani i brojni domaći autori.