Evropski obzori

Nastala kao rezultat dugovremenog i opsežnog proučavanja jedne neobično važne, prelomne, pojave u istoriji naše prošlovekovne, savremene književnosti i kulture, monografija Otkrovenje srpske avangarde Gojka Tešića pojavljuje se kao još jedna u nizu knjiga/projekata ovog usmerenog, sistematičnog, istrajnog i doslednog poslenika. Da savremena srpska kultura i književna nauka u njemu danas imaju najautoritativnijeg poznavaoca ove pojave/fenomena, uverljiv dokaz su brojne njegove priređene/napisane knjige, zbornici, antologije, kao i neuporedivi uređivački i popularizatorski trud, vezani za ovu veliku i važnu temu. Naime, takva i tolika, pasionirana i posvećenička, upućenost savremenog istraživača na jednu oblast; jedan tip stvaralaštva, u našoj književnoj nauci sasvim je retka. Zbog toga se ime ovog proučavaoca danas, sa najboljim razlozima, sinonimski povezuje sa nazivom ove stilske formacije, njenim polemičkim i subverzivnim duhom.

U nastojanju da izgradi složenu i potpunu sliku o srpskoj avangardi, Tešić je ovu bogato ilustrovanu knjigu ustrojio tako da ona, najpre, čitaocu ponudi odgovarajući sažet pojmovno-teorijski uvod, a potom u razradi pojedinačnih tema i pouzdan dijahronijski pregled i opis važnih događaja, dela i stvaralačkih ličnosti. Tako su se, prirodno, u centru njegovih istraživanja našli opusi i ličnosti najistaknutijih stvaralaca. Međutim, iako je za Miloša Crnjanskog zapisao da je "večna metafora srpskog moderniteta", Tešić je za autentičnog reprezentanta duha avangarde odabrao Stanislava Vinavera. I on je centralna stvaralačka figura ove knjige.

Kao prilog takvom opredeljenju on je, u istoj izdavačkoj godini, pridodao i knjigu Citat Vinaver ("Kulturni centar Beograda"), "neuobičajen antologijski herbarijum" u kome je učinjen pregled/presek najpretežnijeg dela književnog poslovanja ovog, kako u početnoj rečenici kratkog pogovora priređivač naglašava, najevropskijeg srpskog pisca modernog duha i najsrpskijeg pisca "evropske duhovne orijentacije u našoj književnosti, umetnosti i kulturi proteklog veka". A kada se tome pridoda i prošle godine objavljena knjiga njegovih esejističkih (manifestnih) i kritičkih tekstova pod nazivom Pesnički modernizam ("Braničevo", Požarevac) koju je Tešić priredio i snabdeo opsežnim i iscrpnim pogovorom i beleškama, stiče se utisak kako ovaj neobični, raznostrani stvaralac i njegovo obimno delo, najzad, doživljavaju potpuniju rehabilitaciju i afirmaciju. Na neophodnost i neminovnost tog čina još je početkom sedme decenije minulog veka, u jednom eseju, ukazivao i Miodrag Pavlović konstatujući kako ovaj "infantilni otac naše moderne poezije", pored brojnih njegovom stvaralaštvu i njemu nenaklonjenih objektivnih okolnosti, nije u posleratnoj književnosti imao ni "pesničke sreće". Zbog toga nije slučajno što su Vinaverovo obimno stvaralaštvo i njegova kulturna misija u Gojku Tešiću pronašli svog najpomnijeg izučavaoca, apologetu i popularizatora.

Prilagođavajući sadržaj knjige brojnijim čitaocima, autor ju je ustrojio tako da upoznavanje sa njom bude "književno-istorijska šetnja kroz šumu srpske avangarde" a da, pri tom, ova pojava bude sagledavana i u širem, konkretno jugoslavenskom, kontekstu. Na taj način čitalac je u mogućnosti da prati genezu; periodizacijski i tipološki razvoj, najvažnije pojave, izme i stvaralačke ličnosti srpske avangarde, kao i da, neprestance, samoinicijativno sklapa sopstveni, na sadržaju knjige osnovani, mozaik od asocijacija i analogija. I tako se ova, kao svojevrsni almanah, vanredno likovno i grafički uređena knjiga, sa mnoštvom fotografija, autografa, hronoloških tablica i različitih dokumentarnih priloga, može da čita i prihvati i kao naročito, sebidovoljno, otvoreno delo.

Sačinjena od pojedinačnih, a u zajedničku celinu povezanih tekstova, od kojih su mnogi ranije objavljivani, ova nezaobilazna i vredna Tešićeva monografija, pored poznatih i stabilizovanih, otkriva i neke dodatne, važne činjenice. Jedna od njih odnosi se na stvaralački rad do sada skrivenog Mite Dimitrijevića MID-a, izrazitog predstavnika negativističkog, odnosno nihilističkog stvaralačkog stava, koji je, u Tešićevom tumačenju, "možda i najveći majstor nadrealističke poetike". A čiji su tekstovi važno doprineli formiranju "one iskonske autentične srpske avangarde dvadesetih godina".

Opisana i kao izrazito polje moći, prostor sučeljavanja ideja, stavova, različitih interesa i neizmernih ličnih sujeta, zbog čega se u autorovom opisu često koriste izrazi: "bura", "rat", "izgon", srpska avangarda (1902–1934), u okvirima ove dragocene knjige, autorskim udelom posredovano i osobenije iskazuje se i tumači. Najpre kao važan, prelomni period za zasnivanje i razvoj naše moderne književnosti i kulture, a potom i kao paradigmatična, tadašnjim savremenim evropskim intelektualnim kretanjima potpuno podudarna pojava. A to se u novovremenom razvoju književnosti srpskog nacionalnog jezika i naše konzervativnim okvirima pritešnjene kulture desilo, na tako direktan i očigledan način, samo tada. Ova knjiga je važno svedočanstvo o tom velikom i značajnom kulturnom iskoraku.