Likovna saga o Novom Sadu

Kada su u 18. veku prvi putujući crtači stigli u Novi Sad, u svojim beležnicima ovekovečili su prizore tvrđave, Dunava i samo jezgro grada.

Ovi motivi ostaće i u narednim vekovima osnov fascinacije umetnika koji su se bavili likovnim prikazima vojvođanske prestonice, o čemu svedoče izložba i prateća monografija „Slika grada – Novi Sad u likovnim umetnostima od 18. do 21. veka” u Galeriji Poklon zbirka Rajka Mamuzića u Novom Sadu.

Iako je u istoriji umetnosti motiv grada imao status komercijalne teme nedovoljno interesantne za dublja naučna istraživanja, brojnost umetnika koji su ovom temom bar nakratko bivali zaokupljeni, daje joj specifičan legitimitet.

U nameri da sagledaju istorijsko pamćenje bez pretenzija ka značajnijoj kritičarskoj analizi, autori izložbe i prateće monografije „Slika grada” Maja Erdeljanin, Vladimir Mitrović i Sava Stepanov predstavili su radove više od 120 umetnika koji su svojim delima tokom tri veka sačinili jednu sasvim posebnu istoriju likovnih dešavanja u Novom Sadu.

U širokoj lepezi umetničkih pristupa, od gravira i bakroreza, preko cehovskih pisama i ručno kolorisanih razglednica, predstavljeno je kulturno nasleđe Novog Sada, zaključno sa najnovijim umetničkim pristupima koji koriste grad kao mesto realizovanja umetničkih akcija.

(/slika2)– Prikazana dela mogu se posmatrati i kao istorijat odnosa samih umetnika prema gradu i urbanom okruženju. Nekada je to dokumentaristički pristup, nekada poetski, intimistički i lirski obojen, simbolički aktuelan, ali i prevratnički. Iako nema posebne dramatičnosti u izboru motiva, odnosno kadrova, postoji dramatičnost prikaza i konteksta. Uglavnom su to urbani elementi, sa detaljima pejzaža ili ređe širih žanr scena – objašnjava Maja Erdeljanin.

U sadržajnoj i bogato ilustrovanoj monografiji (izdavač Kulturni centar Novi Sad) autori su uz tekstove i oko 200 reprodukcija, predstavili i istoriju stvaranja grada kroz opise njegovih najvažnijih građevina i lokacija od 18. veka do danas.

Novosadski pravoslavni hramovi, rimokatolička crkva i jevrejska sinagoga bili su u kontinuitetu čest motiv na slikarskim platnima. Od Arpada Balaža, Save Ipića i Stevana Maksimovića i njihovih prikaza Saborne i Almaške crkve preko Emerika Feješa koji se u prepoznatljivom maniru naivnog slikarstva više puta vraćao motivu novosadske katedrale, Milana Kereca koji slika sinagogu, Milenka Šerbana i njegovog prikaza Jermenske crkve do Maje Erdeljanin koju inspiriše isti motiv.

Prikazi Novog Sada beleženi su na cehovskim pismima, litografijama, bakrorezima, čelikorezima, kao i u albumima veduta gradova i predela.

Prvi prikaz Novog Sada na cehovskom pismu stolara i licidera zabeležen je 1774. godine, a autor je slikar, pisac i grafičar Zaharije Orfelin.

Medij fotografije svakako je nezaobilazan dokument predstava grada, a jedna od prvih delo je Anastasa Jovanovića 1854. godine kada je zabeležio do sada najstariji snimak Petrovaradinske tvrđave nakon katastrofalnog požara izazvanog bombardovanjem 1849. godine.

Posebnu likovnu predstavu čine bojene razglednice koje su se pojavile krajem 19. veka.

(/slika3)S obzirom na specifičnost teme, na izložbi „Slike grada” nisu svi umetnici predstavljeni reprezentativnim delima. Zainteresovani za urbanu tematiku bili su i velikani srpske umetnosti poput Milenka Šerbana, Ivana Tabakovića, Petra Dobrovića ili Bogdana Šuputa, iako ovi motivi nisu zauzimali centralno mesto u njihovom stvaralaštvu.

Prikazi grada u srpskoj umetnosti razvijali su se  uporedo sa promenama shvatanja umetnosti, kada umesto teme i motiva grad postaje mesto za ostvarivanje umetničkih akcija, predstava, performansa. Dugačak je spisak umetnika i umetničkih grupa koji su od afirmacije konceptualne umetnosti do danas promišljali grad kao kontekst i mizanscen-grupe Apsolutno, Led art, mlađi umetnici Stevan Kojić, Igor Antić….

Posebna celina u knjizi i na izložbi posvećena je vizuri Novog Sada posle bombardovanja 1999. godine, kada je nastala Umetnička kolonija Neoplanta čijih se pedesetak umetnika bavilo prikazima Novog Sada. Rušenje novosadskih mostova podstaklo je više umetničkih reakcija: modifikovana instalacija Jovana Soldatovića iz 1972. godine „Dođe li rat, odoše ljudi” koju čine skulpture monumentalnih glava i nekoliko vertikalnih figura, kombinovani crtež sa duhovitim prikazom Žeželjevog mosta Slobodana Vilčeka Vilija, čuveni projekat „Novi Sad Windows 99” dizajnerskog tima Hamer propaganda akcija prodaje „Novosadskog suvenira” 2000. godine na godišnjicu rušenja Varadinskog mosta umetničke grupe Led art.