Niški trio

U srpskoj kulturi Niš je u poslednjih pola veka bio značajan izdavački i književni centar. A u poslednjoj deceniji nova generacija proznih pisaca stekla je punu afirmaciju i svojim delima unekoliko uticala na opštiju promenu književnog ukusa. Prvi među njima je Zoran Ćirić – Magični Ćira, iza njega Zvonko Karanović, a najmlađi Dejan Stojiljković. Upravo je njegov roman najveće „iznenađenje” sezone.

Konstantinovo raskršće („Laguna”) Dejana Stojiljkovića je roman napisan na granicama žanrova istorijskog, kriminalističkog, fantastičkog – romana tajne... Izrazita žanrovska heterogenost podstakla je i na njegovu tematsku provokativnost i atraktivnost, te sadržinsku i strukturnu složenost.

Priča koja se u ovom romanu razvija na istorijskoj osnovi, prizvala je u svoj vidokrug vreme u kome se Drugi svetski rat neumitno bližio završnici. Upravo tada su se u Nišu (Konstantinovom raskršću) stekli različiti, a markantni, junaci sa različitim zatajenim namerama. Neki od njih su se, poput esesovca Hajnriha Kana i četničkog oficira, engleskog obaveštajca (i vampira) Nemanje Lukića, uputili u potragu za mačem cara Konstantina. A ona ih je odvela u podzemne odaje. Zbog toga je u ovom romanu i naročito izgrađena njegova mistična, ezoterijska sfera.

Ukrštajući i spajajući istorijsko i okultno; ideološke floskule sa egzistencijalnom neumitnošću; tragičko i trivijalno, ukratko – svet ideja i predstava sa ritmom i inercijom života u poremećenim vremenima, autor je ovaj roman ustrojio kao narativno dinamično, sugestivno i efektno ostvarenje. Napetu priču koja je vešto građena i koja se, sa pažnjom i zadovoljstvom, lako savladava. Ali, koja nije jednodimenzionalna i smisaono prazna.

Njena sceničnost i slikovitost ukazuju na određeni „scenaristički stil” u oblikovanju priče, dok upečatljivost njenih likova i diferenciranost njihovih karaktera pokazuju sa kolikom je stvaralačkom pažnjom izgrađivan njen magistralni tok. A u njemu se susreću, sukobljavaju i poništavaju „tajne” i strasti života, silnice istorije i idealizovane mitske i mističke predstave.

(/slika2)Tako se ova razgranata romansijerska priča Dejana Stojiljkovića i okončava u onom prostoru u kome je i začeta: između svetova koji se, u životu i istoriji, neprestance dodiruju, podstiču i sukobljavaju. A to je, znamo, oduvek bilo područje na kome nastaju dobre priče. Zbog toga bi, uz određene primedbe koje se tiču nemotivisanog završnog ubrzanja radnje romana, kao i nekih stilsko-retoričkih okoštalosti i ponavljanja činjenih u njemu, ovo mogla da bude jedna od njih.

Rat za jugoslovensko nasleđe postavljen je u tematsku osnovu romana Tri slike pobede („Laguna”) Zvonka Karanovića. U periodu od 8. maja 1999, do 5. oktobra 2000. godine njegov junak, gradski momak Đorđe Uzelac, nastoji da u potpuno neregularnim okolnostima realizuje svoju sudbinu.

Zbog toga u prvom delu romana on biva poslat u rat na Kosovo i Metohiju. U drugom delu on u Nišu nastoji da se situira. A u trećem da iz Beograda ode na Zapad. Posredi je, dakle, tipizirana generacijska priča u čijem su središtu aktivirana neka aktuelna i bitna društvena, politička, etička, a naročito pitanja radikalne izmene vrednosti. I to na način hiperrealističkog, filmičnog praćenja njegovih dramatičnih zbitija.

I tako je ovaj roman konstituisan kao uzbudljiva, ali delimično plošna, groteskna i crnohumorna narativna projekcija u kojoj ono što ona predočava treba da najintenzivnije formira čitaočev utisak. Da uverljivo predstavi jedno raspusno doba čija dinamična i tragična slika valja da pomalo zakrije način na koji je ona izgrađena. Kao i jednosmerni društveno-kritički angažman njenog tvorca. U književnoj umetnosti manje je važno šta, nego kako!

Budući da se ovim romanom završava Karanovićeva trilogija Dnevnik dezertera, u kojoj je intenzivno izoštravana slika o novovremenom drastičnom slomu države i sistema društvenih i humanističkih vrednosti u njoj, valja reći i to da je centralni njen deo oličen u romanu Četiri zida i grad (2006), toj prozi otpora, književno-umetnički najuspelije izveden.

(/slika3)Slikajući vreme u kome je stvarnost „ličila na loše filmove” i u kome je postalo očigledno da književnost potkrada i imitira život, a lažni patriotizam okupira područje javnih govora, Zvonko Karanović je u romanu Tri slike pobede dao jedno jetko i gorko, no upečatljivo fikcionalno svedočanstvo. O ratu koji je slomio jedan autentični model života i koji nije doneo pobedu. Da se zna. I, po tome, pamti. A književnost je za takvo nastojanje, ukazuje i ovaj primer, samo podesni posrednik.

Zoran Ćirić – pisac čiji je ugled u našoj književnoj javnosti oglašen znatno iznad vrednosti njegovog ukupnog dela, postojano je stvaralački vezan za oblike tzv. žanrovske književnosti. Odnosno za kriminalni roman. Zbog toga je i njegov novi roman Noć svih svetih („Alnari”) izgrađen na dvostrukoj (auto)referencijalnoj osnovi. Prvi njen deo podrazumeva aktiviranje omiljenog mu (pod)žanra „krimića”, dok drugi napominje njegov nagrađeni roman Hobo. U tim determinisanim relacijama razvija se romaneskna priča o noćnoj akciji u kojoj „samouvereni pištoljdžija” Kenzer, za račun zatajenog nalogodavca iz prestonice, u mitskom Nišvilu stavlja „tačku na život” lokalnih krimi-bosova.

U takvom svetu čitaoca sa stranica romana veoma slikovito i sugestivno zapahne i „Miris krvi i mesa” koji, u naročito izgrađenoj atmosferi, uverljivo rasprši „miris kešovine i parfema”. Jednostavno, posredi je još jedna srčana i jetka, kritički angažovana, ironijski produbljena –  žestoka priča iz našeg podzemlja. Data iz pera autora koji je po tome prepoznatljiv. I to jezikom i stilom u kojima se razaznaju i brojni funkcionalni uplivi argoa i socijalno tipične reči. A to je ovom pažljivo građenom romanu, čija nepatetična priča u znatnoj meri održava dramski intenzitet, naročita odlika. I vrlina.

Budući kompoziciono jednostavniji i čvršći, a narativno svedeniji od romana Hobo na koji referiše, ovaj Ćirićev roman prepoznaje se i izdvaja po reprezentativnosti slike sveta, snazi sugestije i određenom funkcionalnom upravljenošću stila. Posebno po poetski upečatljivo izvedenim završecima poglavlja. Efektnim poentama u kojima mogu da se prepoznaju naznake mogućeg pisca visoke književnosti. Ali, ta se mogućnost, iznova vidimo, ipak ne realizuje.

Zoran Ćirić je pisac izrazitog angažmana koji je samo jednim delom nastanjen u književnoj umetnosti. I ovaj je njegov roman vivisekcija savremenog srpskog društva. Njegovog provincijalnog zakutka i njegovog narastajućeg kancera – kriminala kojim su zahvaćeni i u koji su uključeni svi nivoi društva.

Dakle, Ćirić je ovim romanom opisao svoj stvaralački krug. On može stvaralački duže, ali, izgleda, ne može više, bolje. Ovaj je roman njegovo „remek-delo”. I on je najbolji pisac niškog književnog kruga. Dejan Stojiljković to jednom može da bude. Ako ne postane hitmejker. Dok je romaneskna proza Zvonka Karanovića, ipak, suviše veristički plošna i otvoreno kritičko-publicistički usmerena. Međutim, prozom ovih pisaca mogućno je, jednim delom, meriti i ocenjivati savest našeg smračenog doba. A to nikako nije zanemarivo postignuće.