Stambol kapija

Od svih beogradskih kapija, Stambol kapija je bila najčvršće zidana. Nalazila se između današnje zgrade Narodnog pozorišta i spomenika knezu Mihailu na Trgu Republike. Zvali su je i spoljna, jer je pod istim imenom postojala (i danas postoji) i unutrašnja, u samoj kalemegdanskoj tvrđavi.
Sva ondašnja beogradska varoš bila je opasana, od Save do ušća u Dunav, dubokim rovom i visokim šancem, u koji su bili usađeni debeli hrastovi trupci, gore zašiljeni. Kroz tu čvrstu ogradu u beogradsku varoš se moglo ući, i iz nje izići, na Sava kapiji (na Savi), na Vidin kapiji (u dunavskom kraju), na Varoš kapiji (od Velike crkve na jug), i na Stambol kapiji.

Ova poslednja kapija je bila najveća, a u građevinskom pogledu i najlepša. Ime je dobila po pravcu koji je zauzimala – prema Istanbulu. Bila je ozidana od tesanog kamena i cigle, kao kakav gradić, sa tvrdim svodovima povrh kojih je bio debeo sloj zemlje, sa prostranim hodnicima i prostorijama za obitavanje vojnika, koji su tu stražarili. Imala je tri prolaza: u sredini veliki za kola, a sa strana po jedan manji za pešake. Vrata su bila od debelih hrastovih greda, sa prikovanom jakom gvozdenom oplatom na kojoj su se videle ulupljene rupe od kuršuma. Stambol kapiju zidali su Austrijanci za vreme vladavine severnom Srbijom 1718–1739. godine, a legenda kaže da je kapiju podigao Laudon, koji je izgradio i rov oko šireg područja Beograda nazvan Laudonov šanac.

Preko tog rova, iznad vode, od vrata Stambol kapije ka Terazijama, pružao se drveni most, 30-40 metara dugačak. Ispred mosta, od terazijske strane, bio je veliki breg nanesene zemlje, koji je štitio most i vrata Stambol kapiji od napadača.

Put koji je iz Beograda izlazio na Stambol kapiju preko mosta, delio se odmah na dva kraka: jedan je udarao desno od nasutog brega ka Terazijama, a drugi levo ka Paliluli i Tašmajdanu.

Kolje, na koje su Turci nabijali Srbe, bilo je pobodeno van Stambol kapije i van drvenog mosta, pored puta koji vodi na Terazije.

Ta tvrda i strašna kapija srušena je iz temelja po zapovesti kneza Mihaila u proleće 1866. godine, a rušenje je trajalo mesec dana. Najpre su srušena oba krila, zatim sredina i tvrdi svodovi i unutrašnji stubovi.

Današnja Stambol kapija na Kalemegdanu, nekadašnja "unutrašnja", samo imenom podseća na ovu, srušenu pre 140 godina.