Četvrtina u riziku

Slika siromaštva u Srbiji slična je onoj u drugim postsocijalističkim zemljama. Međutim, to siromaštvo ima i niz osobenosti. S jedne strane, one imaju mnogo veze s procesima koji su se odvijali devedesetih godina, tokom blokirane transformacije, pa čak i s nekim specifičnim elementima predsocijalističke ekonomske istorije. Dugo i neprekinuto prisustvo sitnog i svaštarskog privatnog poljoprivrednog poseda, slabo tržište rada, visoka inflacija, spora privatizacija itd. okrenuli su veliki deo stanovništva neformalnoj privredi, naturalnoj proizvodnji, ilegalnim ekonomskim aktivnostima ili, naprosto, pasivnosti. S druge strane, savremeno društvo Srbije ne sme biti označeno samo kao "tranziciono", nego i kao postkonfliktno. Milijarde dolara ratne štete, pretnja ratne reparacije, vrednosna konfuzija, više od pola miliona izbeglih i interno raseljenih lica i intenzivan "odliv mozgova" neke su od odlika te postkonfliktne situacije.

Kakve su promene ekonomskog položaja stanovništva na osnovu rezultata istraživanja strategija opstanka domaćinstava u Srbiji? Dva dosadašnja talasa istraživanja obavio je Centar za proučavanje alternativa (2000. i 2002. godine), a treći 2003. deo je projekta "Transformacijske strategije društvenih grupa" Instituta za sociološka istraživanja Filozofskog fakulteta u Beogradu. Poslednji talas istraživanja realizovan je na uzorku od 1.650 ispitanika i domaćinstava.

Za prikazivanje ekonomskog položaja domaćinstva korišćeno je više od 60 skala koje mere njihovu imovinu, prihode i potrošnju. Tabela 1 koju objavljujemo pokazuje promene strukture ekonomskog položaja domaćinstava u ove tri godine.

Šta podaci govore? Među domaćinstvima je za tri godine došlo do blagog pomeranja od niskog i srednje niskog - ka srednjem i srednje visokom ekonomskom položaju, što bi moglo ukazati na postepeni ekonomski oporavak nakon decenije propadanja privrednog sistema.

Pored kategorije siromašnih, definisane na osnovu najnižeg materijalnog položaja, u analizi izdvajam i kategoriju onih koji su u riziku od siromaštva. U ovu grupaciju su svrstani svi oni koji na indeksu materijalnog položaja spadaju u kategoriju srednje niskog položaja, ali imaju slab socijalni kapital. Socijalni kapital je meren pozicijama u neformalnim mrežama, tj. mogućnošću ispitanika da se osloni na rodbinske ili prijateljske odnose u važnim životnim situacijama, kao što su pronalaženje posla, rešavanje stambenog pitanja, upis dece u školu i sl.

Podaci iz tabele 2 ukazuju na povećanu stopu siromaštva i rizika od siromaštva među nekvalifikovanim zaposlenim i marginalnim slojevima. Kod preduzetnika, srednje klase (u kojoj dominiraju stručnjaci) i kvalifikovanih nemanuelnih radnika rizik od siromaštva je umereno velik.

Koji faktori dovode do razlika u socijalnom položaju unutar kategorija stanovništva navedenih u tabeli 2? Broj pripadnika srednje klase koji su siromašni ili su u riziku od siromaštva isuviše je mali za pouzdano zaključivanje. Ipak, indikativno je da su svi sem jednog stručnjaka koji su u riziku – zaposleni u državnim preduzećima i da dve trećine imaju završenu višu školu. U više od dve trećine slučajeva radi se o ženama.

Kod službenika i tehničara rizik od siromaštva je, međutim, veći za starije od 45 godina.

Kod kvalifikovanih manuelnih radnika postoji niska stopa siromaštva i srednje velik rizik od siromaštva. Važno je napomenuti da je rizik znatno češći u centralnoj Srbiji nego u oblastima veće privredne aktivnosti  – Beogradu i Vojvodini.

Stope siromaštva i rizika od siromaštva kod poljoprivrednika su niže nego što bi se moglo očekivati. Međutim, ovde se radi o tome da je među poljoprivrednicima došlo do vidljive diferencijacije i da oni s većim imanjem i boljom mehanizacijom spadaju u grupu sitnih preduzetnika. Istraživanje pokazuje da su siromaštvu i riziku od siromaštva skoro sedam puta više (!) izloženi poljoprivrednici s malim i slabo opremljenim posedom. Ovakav trend nema mnogo veze s obrazovanjem ispitanih poljoprivrednika, ali je, očekivano, u jakoj zavisnosti od njihove starosti: što su ispitanici stariji, to je veća verovatnoća da su siromašni ili u riziku od siromaštva. Osim toga, učestalost je znatno veća u centralnoj Srbiji nego u Vojvodini, ili beogradskim selima.

Nekvalifikovani radnici su društveni sloj koji je u datim uslovima maksimalno izložen i siromaštvu i riziku od siromaštva. Vidljivo je, međutim, da su ovom problemu više izloženi oni koji rade u državnim preduzećima, više u Vojvodini i centralnoj Srbiji nego u Beogradu, kao i da su više pogođeni oni čiji su supružnici nezaposleni ili domaćice.

Jedina kategorija koja je siromaštvu i riziku od siromaštva izložena više nego nekvalifikovani zaposleni jesu – domaćice. Ako uzmemo u obzir to da su dve trećine domaćica udovice, ili su udate za kvalifikovane radnike ili penzionere, jasno je, zapravo, da rizik od siromaštva, i pogotovu siromaštvo, najviše pogađaju domaćinstva u kojima jedan član ostvaruje male prihode na osnovu penzije ili manuelnog rada (najčešće s niskom kvalifikacijom).

*Sociolog, docent na Filozofskom fakultetu u Beogradu

(Sutra: Značaj porodičnih mreža)