Politika traume

Poslednjih dana američka, a to odavno treba da znači i globalna, pa i naša javnost, konsternirana je još jednim aktom bezumlja u izvornom smislu te reči: u mirnom Solt Lejk Sitiju u nasumičnoj uličnoj pucnjavi mladi doseljenik iz Bosne ubio je pet i ranio četiri osobe. Shodno prirodnoj potrebi ljudskog uma, forenzički fakticitet ovog nedela odmah je počeo da traži svoju istinu u raznim pokušajima stvaranja teorija koje bi trebalo da ga objasne. Anksioznost koju stvara pojava nerazuma traži smirenje i sigurnost razumevanja. Međutim, put od činjenice do teorije i ovog puta nije se pokazao kao siguran i jednoznačan: može se čitati i čuti o raznim pristupima toj temi, koji su formulisani od strane policije, običnih ljudi u Americi, tamošnjih medija, muslimanske zajednice, stručnjaka, analitičara i novinara širom sveta i kod nas, sve do domaćih univerzalnih vojnih komentatora. Rašomonijada ovih viđenja, tj. teorija o motivu, odnosno uzroku događaja, inficirana je kao i obično bar dvama agensima: nagađanjem i psihološkim mehanizmom projekcije. Ovo poslednje za ovu priliku podrazumeva uglavnom nesvesni proces kojim se sopstveni stavovi, težnje, strahovi i animozitet učitavaju u druge, pa je počinilac identifikovan kao takav emocionalno apriorno, a ne razumski post hoc. Tako se formiraju glavne eksplanatorne paradigme: to je teroristički akt Al Kaide (ako se pita jedna strana), ili nekontrolisani bunt izgubljenog pojedinca u mlinu totalitarnog društva (po shvatanju druge). Popularan je, osim toga, i pokušaj naizgled neutralnog, medikalizovanog i psihijatrizovanog pristupa, koji se laički oslanja na saznanja delom dobijena iz ekranizacije, i govori o vijetnamskom sindromu. Kreativnost korisnika takve teorije traži i preimenovanje: radi se o "balkanskom", "bosanskom", "srebreničkom" itd. sindromu, redom geografske supsumpcije...

Vijetnamski sindrom je popularni naziv za psihijatrijski entitet koji je u klasifikaciju psihijatrijskih poremećaja uveden 1980. godine, sa stručnim nazivom posttraumatski stresni poremećaj (PTSP). Pridev "vijetnamski" je ovde s jedne strane slučajan, jer  govori o tome da je neposredni podstrek za uočavanje i definisanje poremećaja bio sklop psihijatrijskih tegoba uočenih kod znatnog broja američkih vojnika u ratu u Vijetnamu. Naime, suštinski istu kliničku sliku mogu prouzrokovati i civilno, porodično i seksualno nasilje, industrijske i prirodne nesreće itd. S druge strane, slučajnosti nema mesta bar iz dva razloga: prvo, "statistička" verovatnoća pojave, pa time i zapažanja ovog sindroma, raste s brojem ratnih angažmana, koji je u slučaju SAD u dužem periodu zavidan. Drugi, ozbiljniji, razlog leži u razvijenosti i uticaju američke psihijatrijske nauke na konceptualizaciju i klasifikaciju poremećaja u svetskoj psihijatrijskoj zajednici. Doživljavanje ili neposredno prisustvovanje "katastrofičnim" događajima je, dakle, conditio sine qua non nastanka ovog poremećaja. Nadalje, klinička slika poremećaja podrazumeva simptome nametanja (noćne more, flešbekove, uznemirenje na podsećanje), simptome izbegavanja traumatskih stimulusa, kao i povišenu razdražljivost, poremećaj sna, doživljaj otuđenja i neshvaćenosti, nezadovoljstvo i povređenost, socijalnu disfunkcionalnost... Zbog ovih poslednjih karakteristika neki su PTSP duhovito nazvali socioza, u paraleli sa poznatim imenom neuroza. Međutim, između opisanih obeležja i pucanja po slučajnim prolaznicima postoji kvalitativni skok preko mnogo dublje provalije psihičkog rastrojstva nego što je to ova naznačena u opisu traumatskog stresa. Obraćanje ovoj dijagnostičkoj kategoriji, dakle, ne ispunjava nijednu projektovanu svrhu onih koji hoće da putem nje nađu objašnjenje tragičnog događaja; ona nije psihijatrijski naučno neutralna, jer je od svog nastanka ispunjena političkim, vojnim i društvenim obeležjima: čak i prirodna katastrofa je socijalna pojava, makar po tome koga masovno pogađa. Što je još gore, posttraumatski stresni poremećaj ovde ništa ne objašnjava, ukoliko uopšte u ovom pojedinačnom slučaju PTSP-a i postoji, što je malo verovatno. Zaključivanje: ako je neko bio u ratnom području sa svoje četiri godine onda je razumljivo zašto nasumično ubija mnogo godina kasnije, očigledno nije zadovoljavajuće.

U vijetnamskom i u "srebreničkom" sindromu prisutna su tri zajednička sastojka koji površnog posmatrača vode zaključivanju po analogiji: Amerika, ratom pogođeni pojedinac, i njegove psihijatrijske smetnje. Ukoliko se u slučaju koji je tema ovog teksta navedeni sastojci i mogu sjediniti u jelo, ono ne pije vodu. Razlog za prihvatanje ovakvog zaključka čitalac može tražiti  u poverenju u mišljenje psihijatra (što je teško, jer je ta vera narušena obustavljanjem lovostaja na doktore od strane simpatičnih TV voditeljki), ili u rečima rođake bolesnog mladića koje zdravorazumski prevazilaze uvide analitičara. Ona, kako prenosi i "Politika", kaže: "Svi iz Bosne nose ratne traume sa sobom, pa niko nije počinio zločin."