Tito se pravdao Sovjetima

Uloga najviših jugoslovenskih funkcionera u oružanoj pobuni Mađara protiv Sovjeta 1956. godine otkriva se tek ovih dana, posle skidanja embarga s tajnih depeša razmenjivanih tih dana na relaciji Budimpešta–Beograd.
Sadržaj tajnih telegrama, do kojih je došao istoričar Vojnoistorijskog instituta Nenad Ž. Petrović, svedoči o dubokoj umešanosti jugoslovenske vojnoobaveštajne službe u ove događaje.
Kao što je poznato, za vreme sovjetske intervencije u Mađarskoj premijer Imre Nađ je potražio azil u jugoslovenskoj ambasadi u Budimpešti. Za to vreme vođeni su pregovori na relaciji Moskva–Budimpešta–Beograd o sudbini azilanata. Prema sporazumu potpisanom između vlada FNRJ i Mađarske, trebalo je da mirno odu svojim kućama i da se protiv njih ne sprovodi nikakav postupak.

Međutim, pod okolnostima koje su krajnje sumnjive, autobus sa azilantima je "skrenuo" s predviđene putanje i oni su se obreli u sovjetskoj komandi grada, odakle su Nađ i još neki ministri i političke ličnosti svrgnute vlade prebačeni u Bukurešt, gde im je održano suđenje zatvoreno za javnost. Nakon sudskog procesa prvookrivljeni Nađ bio je osuđen na smrt i pogubljen, zajedno s još nekoliko svojih saradnika. FNRJ je protestovala, smatrajući da su njena prava kao države garanta azila povređena.

Duboki koreni

– Bio je istaknut nacionalni i antisovjetski karakter demonstracija. U jednoj depeši je pisalo da demonstranti kliču "Živeo Tito!" i da "tenkovi čuvaju sovjetsku ambasadu" – kaže ovaj istoričar.

Ove depeše je potpisivao potpukovnik Drobac. U njima je opisivao konfuzno stanje na terenu, masovne zločine ustanika nad nižim pripadnicima partijske i državne nomenklature u Budimpešti, posebno na selu. Jedna od depeša pod naznakom "vrlo hitno" javlja o kontaktima ambasade s određenim ličnostima u mađarskoj armiji:

"Danas u 15 sati bio u komandi Vazduhoplovstva i protivvazdušne odbrane koja se proglasila revolucionarnim komitetom čiji komandant utiče na vladu i Ministarstvo narodne odbrane da uspostavi kontakt sa masama i da energično zahtevaju povlačenje sovjetskih trupa. Komanda ima puno poverenje u potčinjene jedinice i podržava Nađa."

Naredni dokument pokazuje da su iz komande Protivvazdušne odbrane curile informacije pravo jugoslovenskom vojnom izaslaniku.

"Prema podacima komande PAO, u širem regionu Budimpešte nalazi se oko 2.000 tenkova. Svi ulazi u Budimpeštu su zatvoreni." Dalje se tačno navodi broj aviona ("migova") i ostalih vozila.

Jedna od depeša svedoči o tome da je jugoslovenski vojni izaslanik razgovarao s vojnim zvaničnicima mađarske armije u tim kriznim danima. "Posetio sam novog načelnika Generalštaba general-majora Kovača... On smatra, a tvrdi da je to i mišljenje Nađa, da je osnovni uslov za uspostavljanje reda sporazum sa Sovjetima o povlačenju trupa. Ponovno angažovanje sovjetskih trupa izazvalo bi rat između Mađarske i SSSR-a, jer bi ceo narod ustao protiv Rusa."

U drugoj poruci daju se podaci o osobama, među kojima se nalazio i pukovnik Nador, koje su tražile azil da odu u Jugoslaviju, i okolnostima pod kojima su se našle u stanu izvesnog Jova Vukmirovića.

Drobac je javio: "Nadoru su potčinjene sve snage vazduhoplovstva i protivvazdušne odbrane. Zahvaljujući autoritetu Nadora, avijacija je ostala kompaktna i povezala se s predstavnicima omladine i radnika." Očigledno je da je obaveštajni sektor JNA pustio duboke korene u mađarskoj armiji.

Uništeni dokumenti

Kada su izbili neredi u Budimpešti ambasada je dobila naređenje DSIP-a da se spali celokupna arhiva i dokumentacija i da poslanik sa još nekim službenicima, uključujući kompletno vojno izaslanstvo, napusti Mađarsku.

Posle temeljnog uvida u službene telegrame uočljiv je izostanak pisanog dokumenta o boravku Imre Nađa u Poslanstvu FNRJ, kao i o hapšenju njegove grupe. Kako pretpostavlja Petrović, depeša o tome morala je postojati, ali je najverovatnije kasnije uništena.

U prepucavanju na relaciji Beograd–Budimpešta, posle verolomnog hapšenja Nađa i ostalih, obe strane su želele da se prikažu čistim. Tako su i nastale i obostrano optužujuće "bele knjige" dokumenata, objašnjava ovaj istoričar.

U jednom opširnom sovjetskom pismu, tačnije odgovoru na Brozovu poruku od 3. decembra 1956. godine, navedeno je kako je Tito u razgovoru sa sovjetskom vojnom delegacijom 18. novembra iste godine izjavio: "Da sovjetske jedinice nisu bile iskorišćene za gušenje pobune onda bi u tom cilju bile uvedene u Mađarsku jugoslovenske jedinice koje su u to vreme bile pokrenute prema jugoslovensko-mađarskoj granici". Isto je ponovio nekoliko dana kasnije državni sekretar za odbranu Ivan Gošnjak, pred istom sovjetskom vojnom delegacijom.

-----------------------------------------------

Kako je počeo ustanak

Podsećanje na događaje u Mađarskoj počinje od leta 1953. godine kad je komunistički disident, profesor Imre Nađ vraćen u partiju i preuzeo predsedavanje vladom. Ubrzo biva smenjen, pošto je partijsko rukovodstvo procenilo da je preterano popustljiv pred zahtevima koji su dolazili zdesna. Tri godine kasnije, uz blagoslov Hruščova i Moskve, definitivno odlazi s vlasti Staljinov linijaš Rakoši.

23. oktobra 1956. godine, već pripremljene manifestacije podrške demonstracijama u Poznanju (Poljska) pretvorile su se u oružanu pobunu koja je, s kraćim zatišjem, potrajala do početka novembra. Prva sovjetska intervencija je usledila u noći između 23. i 24. oktobra na zahtev nove vlade Imre Nađa, a druga u noći između 3. i 4. novembra, bez formalne saglasnosti Nađove vlade, uz poziv i samoproklamovane Kadarove vlade.