Okviri za veru

Ko god da se bavi iskustvenim istraživanjima religije i religioznosti i uporedi savremenu religijsku situaciju u Srbiji sa onom pre 90-ih godina prošlog veka, mora da zaključi da se radi o dijametralno različitim društvenim obrascima u kojima egzistira pravoslavna religioznost i SPC. Zapravo, ako se posmatraju idealno-tipski, moglo bi se reći da su se u XX veku SPC i pravoslavna religioznost našle u četiri opšta društveno-politička okvira. U tim okvirima položaj, društveni i duhovni uticaj SPC na pripadajućem religijsko-konfesionalnom prostoru bio je suštinski nejednoznačan, čak potpuno različit.

Prvi pomenuti idealno-tipski obrazac, afirmativan po religiju i crkvu, traje do 1918. godine, do završetka Prvog svetskog rata i stvaranja države Srba, Hrvata i Slovenaca. U tom obrascu SPC je imala povlašćen društveni položaj. Njen odnos prema državi, i obrnuto, odnos države prema crkvi, lakše se shvata u svetlu činjenice da se pravoslavlje, srpskim ustavom iz 1903. godine, određuje kao oficijelna, državna religija, da je veronauka obavezan školski predmet, da se državni praznici obeležavaju crkvenim obredima. U tim uslovima ateizam je bio društveno nepoželjna i proskribovana pojava.

Između dva svetska rata donekle se menja društveni položaj SPC. Iz pozicije dominantne i privilegovane crkve u Kraljevini Srbiji prelazi u ravnopravan položaj sa drugim verskim organizacijama i zajednicama u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca. Tako se javlja izvestan procep između tradicionalne uloge dominantne, nacionalne crkve, zaštitnice srpskog naroda i čuvara njegove pravoslavne kulture, i izmenjenih društvenih okolnosti u kojima se ravnopravno pojavljuju i druge religijske organizacije. Među njima se, po svojoj društvenoj snazi, organizaciji, materijalnoj obezbeđenosti, obrazovanosti svešteničkog kadra i ugledu – isticala Rimokatolička crkva.

Magistralne religijske promene, promene u ukupnoj religijskoj situaciji, promene nastale u društvenom položaju SPC, u najtešnjoj su uzročnoj vezi sa magistralnim društvenim i političkim promenama započetim u toku Drugog svetskog rata i onim nastalim posle završetka tog rata. U tom smislu, došlo je do radikalne promene u društvenom, političkom i kulturno-normativnom obrascu u novouspostavljenim socijalističkim društvima. Reč je o trećem opštem, nestimulativnom i po mnogim znacima neprijateljskom okviru u kome egzistiraju religije i crkve na području tzv. druge Jugoslavije.

Konačno, četvrti okvir je današnji, postsocijalistički, daleko afirmativniji po religiju i SPC, tzv. tranzicijski okvir koji poslednjih godina sve više liči na okvir do Prvog svetskog rata.

Pomenutim okvirima može se, dobrim delom, objasniti tako različit nivo konvencionalne religioznosti ljudi u Srbiji danas u odnosu na period od pre tridesetak godina. Ljudi sebe sada doživljavaju religioznijim nego pre početka 90-ih, masovnije veruju u boga i redovnije se pridržavaju crkvenih dužnosti i činova pobožnosti, a Crkva više nije stigmatizovana i marginalizovana, društveno nepoželjna i prokazana institucija. Ona danas ima takvu javnu i sistemsku ulogu o kojoj se ranije nije moglo ni misliti.

Društvena marginalizacija i demonopolizacija religija i crkava u socijalističkoj Jugoslaviji jako je pogodila SPC i pravoslavnu religioznost. Zato je pravoslavna religioznost bila paradigmatičan slučaj "bega ljudi od religije i crkve" u odnosu na sva druga konfesionalna područja socijalističke Jugoslavije. Ako se može u nekoliko rečenica uopštiti takva situacija, onda na osnovu dosta retkih socioloških i istraživanja javnog mnjenja na pravoslavnim prostorima, valja reći da je proces sekularizacije do početka 90-ih pustio duboke korene: izmereni su vrlo niski skorovi religioznosti, primetan je bio gubitak značaja religije kao moralne osnove ili motivacije za praktično ponašanje ljudi. Bilo je, takođe, suštinski smanjeno participiranje u crkvenim obredima i u crkvenom životu uopšte. U većoj meri bili su religiozni marginalni društveni slojevi, nesistemski orijentisani, u prvom redu sa seoskog područja, neobrazovani ljudi i pripadnice ženskog pola.

Da opšti društveni okvir jako utiče na konvencionalnu religioznost (i obrnuto je moguće) pokazuju događaji s kraja 80-ih i početka 90-ih godina prošlog veka. Propast socijalizma i njegovih vrednosti na svetskom planu, rastakanje jugoslovenske federacije, ekonomska kriza, rat na znatnom delu bivše zajedničke države, homogenizujuća uloga konfesionalnih zajednica u tom periodu i drugi faktori silno su doprineli revitalizaciji religije i crkve, povratku ljudi religiji i crkvi, a neki smatraju i pravoj religioznoj renesansi ne samo na ovdašnjim, nego i na drugim pravoslavnim konfesionalnim prostorima, npr. u Rusiji.

Zbog toga se situacija na tim prostorima tokom 90-ih godina prošlog veka, sve do danas, bar statistički, suštinski promenila: 95 odsto stanovnika Srbije danas izražava svoje konfesionalno poreklo, premda je konvencionalno religiozno između 60 i 70 procenata. Ateista sada deklarativno ima samo pet odsto, a polovina ispitanika veruje u boga. Pa iako su procenti onih koji redovno idu na liturgiju, posećuju crkvu, mole se u bogomolji i kod kuće, poste pred crkvene praznike, redovno čitaju versku literaturu – višestruko niži od već pomenutih, opšta revitalizacija religijskih ideja, javna uloga konfesija, njihova politička (zlo)upotreba, znatno su doprinele da se religijska situacija u Srbiji može okarakterisati kao desekularizacija društva. Potpuno suprotno podacima od pre 30 godina, mladi su religiozniji od svojih roditelja, gradska religioznost je vidno uznapredovala, obrazovani su približno religiozni kao i neobrazovani, muškarci kao i žene. Obim te desekularizacije, u odnosu na period socijalizma, takav je da se iskristalisalo gledište po kome je u Srbiji poslednjih godina na delu klerikalizacija društva.

Svakako da ima elemenata koji ukazuju na daleko tešnju vezu crkve i državne vlasti u Srbiji danas nego juče. Crkva je postala jedna od temeljnih institucija savremenog srpskog društva, a religija pravoslavlja totalna činjenica i nadsvođujuća duhovna vrednost u traganju Srba za svojim izgubljenim identitetom. Ipak, radi terminološke korektnosti, povećan uticaj crkve na društvo i čvršću vezanost ljudi za religiju i crkvu sociološki je trenutno ispravnije označiti procesom desekularizacije. Naime, klerikalizacija društva dovedena do svojih krajnjih granica je zapravo kontrasekularizacija koju je teško zamisliti ne samo u Evropi nego i u današnjoj Srbiji.