Dugo putovanje u večnost

Stara mudrost kaže da samo ono što je zapisano ostaje da traje kroz vreme kao svedočanstvo o ljudima i događajima, a vekovno iskustvo pokazuje da oganj rata i ruka osvajača ponajpre unište baš taj pisani trag. I da nije više promisli, koju neki zovu i sudbinom, datum početka gradnje manastira Žiče i crkve Svetog Spasa, zavetnog hrama prvog srpskog kralja iz dinastije Nemanjića, i njegovog brata, prvog arhipastira samostalne srpske crkve, počivao bi na bajkovitoj privlačnosti narodnog predanja i varljivoj utemeljenosti naučnih pretpostavki. Ovako, igrom sudbine, ili naumom više promisli, zapis skromnog crnorisca Domentijana, autora Žitija Svetog Save, i nakon osam vekova svedoči da je 1206. godine, nakon povratka iz Svete Gore, duhovni otac srpske nacije i tvorac srpske autokefalne crkve, princ-monah Sava Nemanjić, zajedno sa svojim starijim bratom velikim županom Stefanom, budućim srpskim Prvovenčanim kraljem, otpočeo gradnju hrama Vaznesenja Hristovog u Žiči.

Prisustvo Svetog Save

Iako ova kompleksna manastirska celina nadomak Kraljeva, i danas opasana srednjovekovnim utvrđenjem, nosi auru kraljevske zadužbine, a njena čarobna crkva jarko crvenih zidova i visokog, lomnog zvonika, znamenje krunidbenog hrama Nemanjića, sva je Žiča prožeta negdašnjim telesnim i večnim duhovnim prisustvom Svetog Save. Sve je u Žiči poteklo iz Savinog uma, njegovog shvatanja lepote i svetosti, nebeskog i zemaljskog. Savina misao i profinjeni ukus odležu u arhitektonskom konceptu Spasove crkve, malobrojnim ostacima prvobitne fresko dekoracije i jednostavnim, elegantnim linijama zaostale kamene plastike zbog kojih je, kako zapisuje drugi Savin biograf Teodosije, doveo "mramornike i slikare iz Konstantinovog grada".

Kao da je od prvog trenutka znao da će Žiča biti i njegovo sedište, kao prvog među arhijerejima samostalne srpske crkve, ali i kamen temeljac buduće suverene srpske kraljevine, Sava Nemanjić je podizao Spasov hram, i danas poznat kao "Mater svih srpskih crkava", imajući pred sobom uzor monumentalnih svetogorskih sakralnih građevina kakva su zdanja Velike Lavre i Vatopeda. Tako je nastala fascinantna jednobrodna crkva sa jednom centralnom i dve manje kupole nad pevnicama, sa velikom pripratom nad kojom se uzdiže masivna kula zvonara u čijem sklopu se nalazi katihumena (prostor koji je Sveti Sava koristio kao jednu vrstu lične kancelarije), brojnim kapelama i aneksima, tako da gledana iz vazduha crkva Svetog Spasa podseća na razlistali krst. Zidana kamenom i opekom, crkva manastira Žiča, je u finalnoj obradi fasada omalterisana intenzivno crvenom bojom, koja podseća na krv mučenika prolivenu za veru Hristovu.

U Spasovoj crkvi je Sava Nemanjić već 1220. hirotonisao prve srpske episkope, a 1221. godine, u prisustvu mnoštva naroda "koji držaše od krasote kraljeve crkve da je to zemaljsko nebo", krunisao brata Stefana za prvog kralja iz dinastije Nemanjića. Na južnom zidu prolaza ispod kule-zvonare crkve Svetog spasa u Žiči i danas stoji prepis Povelje Stefana Prvovenčanog i njegovog sina kralja Radoslava, nastao u 14. veku, iz koga se saznaje da je kralj svojoj zadužbini zaveštao 57 sela, osam planina i 217 porodica, ali i strog nauk šta valja činiti sa nevernim ženama i muževima sklonim da oproste preljubu.

Sazdana, kao i sve episkopske crkve Savinog vremena, na večno nemirnoj granici srpske zemlje, i Žiča je bila izložena stalnom stradanju. Već 1253. godine Savin naslednik na tronu srpskog arhiepiskopa, njegovom voljom odabran duhovni sin, Arsenije Sremac, preseliće sedište arhiepiskopije iz Žiče u onda daleko bezbedniju Pećku patrijaršiju. Osamdesetih godina 13. veka u velikoj pohari Kumana Žiča je spaljena i nemilosrdno opljačkana, kojom prilikom je veoma stradao prvobitni sloj živopisa iz doba Svetog Save i Stefana Prvovenčanog. Scene Raspeća i Skidanja s krsta, kao i pojedinačne predstave apostola u bočnim pevnicama, poprsja anđela u lunetama iznad ulaza u kapele, kao i dekoracija donjih zona u kapeli na spratu kule zvonare, jedini su sačuvani ostaci fresaka s početka 13. veka.

Crkva je ponovo živopisana u doba kraljeva Dragutina i Milutina početkom 14. veka, ali je i taj živopis teško stradao. Od fresaka koje su u Žiči 1309-1316 naslikali Milutinovi dvorski slikari, Mihailo i Evtihije, danas se mogu videti ostaci Vaznesenja u kupoli, prizori sa Siona u potkupolnom prostoru, Poklonjenje žrtvi u oltarskoj apsidi, Uspenje Bogorodice na zapadnom zidu i prizori iz žitija Svetog Stefana i Svetog Save Osvećenog u bočnim kapelama. Na zidovima prolaza ispod kule zvonare još uvek se nalaze freske sa motivima Božićne himne, Stradanja četrdesetorice mučenika Sevastejskih i pomenuti prepis Povelje Stefana Prvovenčanog Žiči sa njegovim i likom njegovog prvorođenog sina, kralja Radoslava.

Iako posredni izvori ukazuju da je Žiča bila središte bogate pisarske delatnosti, kao i svojevrsna riznica brojnih relikvija, vrednih ikona, crkvenih sasuda i drugih bogoslužbenih predmeta, ništa od tih dragocenosti nije preteklo do našeg vremena, ili se barem danas ne nalazi u posedu srpske crkve i naroda. Naime, prema pouzdanim istorijskim izvorima Sveti Sava je nakon dobijanja blagoslova za osamostaljenje srpske crkve u Nikeji 1219. godine, od tadašnjeg vaseljenskog patrijarha Manojla i vizantijskog cara Teodora Laskarisa, na dar primio i relikvije najvišeg reda – deo rize i pojasa Bogorodičinog, česticu Časnog krsta, delić moštiju glave i desnicu ruku Jovana Krstitelja. Ove relikvije, najverovatnije opljačkane u nekoj od mnogobrojnih pohara Žiče, razvejane su bez traga, s izuzetkom Krstiteljeve ruke koja se i danas nalazi u katedrali u Sapijenci (Italija), zaštićena srebrnim okovom na kome stoji molitva Jovanu Preteči da pomene Gospodu "Savu Prvog arhiepiskopa srpskog".

Koliko je Žiča stradala možda najbolje govori jedan zapis iz 1829. godine u kome stoji da je manastirski kompleks "samo jedna velika ruševina". Ali, koliki je njen duhovni značaj i koliki trud da se ona kao feniks iz ruševina ponovo uzdigne u punom sjaju, nesumnjivo svedoči napor brojnih znanih i neznanih pregalaca na obnovi Žiče. Već 1855. episkop Joanikije Nešković čini prve korake u cilju obnove Spasove crkve. Shvatajući koliko je upravo Žiča temelj srpske samostalne države i sveto znamenje njene monarhije i crkve, kralj Milan Obrenović, prvi srpski vladar koji će nakon turskog ropstva primiti žezlo i krunu Srbije, sveti kraljevski zavet polaže upravo u Žiči 1882.

Sedmovrata Žiča

U velikoj crkvenoj obnovi između dva svetska rata, nakon što je 1920. ponovo uspostavljena srpska patrijaršija, po pozivu tadašnjeg žičkog episkopa, svetog vladike Nikolaja Velimirovića, u Žiču dolaze dvojica vodećih arhitekata svog vremena, Aleksandar Deroko i Momir Korunović, kako bi obnovili stare i projektovali nove građevine manastirskog kompleksa. Trpezariju, episkopski konak, crkvu Svetog Save i zvonik, koji se i danas nalaze u Žiči, projektovao je tridesetih godina minulog veka Aleksandar Deroko, a trem sa česmom, fijalu i kapelu Svetog Jovana Krstitelja na spratu ulazne kule, Momir Korunović. Po nesreći, već su prvi dana nemačke okupacije doneli nova stradanja, a zavojevač je u silovitom naletu na Srbiju čak artiljerijski granatirao Žiču.

I uprkos svemu Žiča na svom osam vekova dugom putovanju u večnost, kao veliki zavetni kovčeg srpstva opstaje tajnovito svesna svojih znamenja i svog značenja. I danas u ovom velelepnom manastiru stoluje vladika Žički, a u njemu se nalazi i jedna od najboljih ikonopisačkih radionica Srpske pravoslavne crkve koju vodi monaško sestrinstvo Žiče. Crkva Svetog Spasa, taj jedinstveni pamjatnik srpske istorije, dobija posebno romantičnu auru svake godine u maju mesecu kada se svetkuju Dani jorgovana i procvetaju brojna stabla ovog mirisnog cveća, zasađena još sredinom 13. veka u dolini Ibra, u čast udaje francuske odive Jelene Anžujske za srpskog kralja Stefana Uroša I Nemanjića, najmlađeg sina Stefana Prvovenčanog. To su oni čudesni časi kada se u sedmovratoj Žiči sreću Nebo i Zemlja, preci i potomci, prošlost i sadašnjost, jer je ona zidana sa naumom da bude sabornik i čuvar istorijskog i duhovnog lika svog naroda.