Kao nebeski Jerusalim

Monografija "Kalenić, Bogorodičina crkva u arhitekturi poznovizantijskog sveta" profesora i upravnika Instituta za istoriju umetnosti Filozofskog fakulteta u Beogradu dr Ivana Stevovića, koju su nedavno objavili Filozofski fakultet i "Interprint", posvećena je Kaleniću kao spomeniku kulture, koji je bio nepotpuno i nedovoljno istražen u domaćoj i međunarodnoj stručnoj literaturi.
Prema rečima dr Stevovića, manastir Kalenić je prenosilac ideja koje su obeležile istoriju pozne srednjovekovne Srbije, posebno u vreme despota Stefana Lazarevića.
Uz podsećanje na važnost istraživanja, koja je od 1928. do 1930. godine obavljao profesor Arhitektonskog fakulteta Đurđe Bošković, a koja su ostala neobjavljena, dr Stevović ističe motiv da Kaleniću posveti ovu monografiju.

Potpuno je sačuvan spoljašnji izgled i enterijer hrama, zajedno sa jednim od najreprezentativnijih ansambala zidnog slikarstva u vizantijskoj umetnosti uopšte, a sada je dobio i monografiju o arhitekturi, kaže dr Stevović, i dodaje:

– Srećna okolnost bila je i ta što je sačuvana kompletna i autentična tehnička dokumentacija profesora Boškovića, koja je omogućila ne samo obavezni opis, već i mogućnost vrlo preciznog utvrđivanja etapa u istoriji samog zdanja. Središnji deo knjige "Arhitektura crkve" sređen je tako da prikazuje današnje stanje, preko onog do temeljne obnove iz 1928. godine, da bi se reverzibilnim metodom stiglo do onoga šta je danas najpreciznije moguće reći o prvobitnom, srednjovekovnom, izgledu crkve, koja je podignuta prvih decenija 15. veka, kao jedna od najreprezentativnijih građevina srpskog srednjovekovnog graditeljstva uopšte.

Naš sagovornik naglašava da monografija posvećena Kaleniću ne bi bila potpuna bez crteža manastira urađenih grafitnom olovkom i bojicama, koje su dobijene zaslugom profesora Arhitektonskog fakulteta Mirka Kovačevića, a knjigu upotpunjuju i likovno uređenje Branislava Fotića, Isidore Nikolić i fotografije Đorđa Odanovića.

– Rad profesora Đurđa Boškovića iz 1928. godine, a to je i prikazano na crno-belim fotografijama koje se prvi put objavljuju u ovoj knjizi, pokazuje ono što je na građevini promenjeno. U sačuvanim beleškama vidi se izuzetno savremen način rada, potpuno kompatibilan najsavremenijim metodama restauracije u Evropi toga vremena. Zato je i bio predstavljen u međunarodnim časopisima, kao primer prave restauracije srednjovekovnog spomenika – napominje dr Stevović.

Prema njegovim rečima, susret sa Bogorodičinom crkvom i dokumentacijom zahtevao je određivanje metodološke tačke, koja bi omogućavala jasnost i za onoga ko nije blizak sa srpskom srednjovekovnom umetnošću, pogotovo zbog toga što će ova monografija tokom proleća i leta biti prevedena na engleski jezik. Novi metodološki pristup doveo je do zaključka kako je Kalenić izgledao u srednjem veku, šta mu je vreme donelo i na koje načine je crkva obnavljana.

– Implicitno, u knjizi se uspostavljaju sasvim neposredne, ali autentične relacije, između najreprezentativnije arhitekture poznovizantijskog doba i onoga što jeste arhitektura Kalenića. Ona je, koliko god bila srpska, istovremeno i u potpunosti integralni deo graditeljske tradicije i umetničke prakse u arhitekturi poznog razdoblja vizantijskog carstva. Kalenić je prepun izuzetno složenih ideja i poruka, koje su bile univerzalne ne samo na srednjovekovnom Istoku, nego i na Zapadu, idejama simfonije ovozemaljske i nebeske crkve – kaže dr Stevović, i naglašava:

– To nam nedvosmisleno govori da je naručilac hrama, a to je po svemu sudeći morao biti despot Stefan Lazarević, zajedno sa velikašem, protovestijarom Bogdanom, učestvovao u koncipiranju celokupne ideje Kalenića, kao emanacije nebeskog Jerusalima na zemlji.

-----------------------------------------------------------

Nismo provincija

Prema rečima našeg sagovornika, Odeljenje za istoriju umetnosti Filozofskog fakulteta u Beogradu je odmah nakon ukidanja sankcija 2001. godine jedino među obrazovnim institucijama za humanističke nauke na širem prostoru Balkana dobilo TEMPUS projekat, pod pokroviteljstvom Evropske unije, "Razumevanje vizuelne kulture Balkana".

– Već tada je bilo jasno da je evropska javnost zainteresovana za ovaj prostor i da treba da se uključimo u istraživačke tokove koji su aktuelni u naučnom svetu vizantologa, istoričara srednjovekovne umetnosti i srodnih disciplina. U okviru svoje profesije pokušavamo da ukažemo na to da naša teritorija nikada nije bila tako duboka provincija kao što je vrlo dugo predstavljano. Istorija umetnosti je u poslednjih nekoliko godina u velikoj meri povratila dostojanstvo, zahvaljujući dobroj komunikaciji i podršci Ministarstva nauke i zaštite životne sredine Republike Srbije, i mogućnosti da u svetu predstavimo srpsku kulturu i srpske spomenike kao autentični deo evropskog kulturnog nasleđa, objašnjava dr Stevović.