Đavolska proizvoljna posla

Dinko Tucaković je snimio film prema sopstvenoj meri. „Doktor Rej i đavoli” bolji je od „Šest dana juna”, Tucakovićevog dugometražnog igranog prvenca iz 1985. godine. Ovim drugim dugometražnim igranim filmom, Tucaković je najzad „istutnjao” svoju tridesetogodišnju opsesiju američkim rediteljem Nikolasom Rejem i sada svi konačno možemo da odahnemo.

Po sistemu – snimio sam film kakav volim da gledam i koji bih, kao filmski kritičar lično odmah proglasio kultnim filmom i arhivirao ga za večna vremena u Kinoteci čijeg sam muzeja direktor – Tucaković nudi samodopadljivu vrstu filmske esejistike u kojoj se fikcija proizvoljno meša s dokumentima. U nameri „raskrinkavanja” nekadašnjeg „Holivuda istoka”, Filmskog grada i „Avala filma” iz zlatnog doba jugoslovenske kinematografije i predstavljanja istih, kao „udbaškog gnezda”, u kojem su se kao filmski ptići tek ispileli i Selenić i Mihiz, i Saša Petrović, pod patronatom slavnog Ju producenta Ratka Draževića. U nameri „osvetljavanja” iznenadnog boravka (nikad do kraja utvrđeno) američkog rediteljskog buntovnika Nikolasa Reja („Buntovnik bez razloga”, „Na usamljenom mestu”, „Džoni gitara”, „55 dana u Pekingu”), takozvanog američkog komuniste na jugoslovenskim prostorima, u periodu njegove najveće stvaralačke, narkomanske i alkoholičarske krize.

Vreme je tik pred snimanje „Dugih brodova” i „Skupljača perja”, a obnevideli Nikolas Rej u Beogradu ( pa u Splitu, na Hvaru, i na kraju u Zagrebu), pod okriljem Ratka Draževića, bezuspešno piše svoj halucinogeni scenario za film „Đavoli”, s kojim bi prema Draževićevoj zamisli, Jugoslavija konačno osvojila Oskara.

U svrhu dočaravanja sadržaja Rejevog pisanija i njegovog haotičnog unutrašnjeg stanja, Tucaković je u film ukomponovao čak i svoj kratkometražni film „Bernisa, jača od smrti”. Obilato korišćenje arhivskih dokumentarnih snimaka Pariza i Beograda, u funkciji je postizanja autentičnosti vremena i proširenja eksterijerskog prostora kojeg u filmu, inače, nema mnogo.

Radnja filma je uglavnom smeštena u nekoliko enterijera, a tu nastaje dodatni problem. Ovakva vrsta filmske esejistike, na trenutke gotovo kamerne drame, može da uspe jedino ukoliko osim briljantno napisanog scenarija, poseduje i betonski čvrst oslonac u glumcima, koji svojim izvedbama onda čitavu stvar treba da iznesu do vrhunca, što je u ovom slučaju izostalo. Pol Marej kao Nikolas Rej je na nivou amatera ( baš kao i Gordon Marej kao Orson Vels), a Dragan Bjelogrlić kao Ratko Dražević igra uglavnom samog sebe iz svoje producentske faze.

I ostali glumci daju od sebe onoliko koliko mogu, tumačeći istorijske filmske ličnosti onako kako ih je Tucaković (zajedno sa koscenaristima Dimitrijem Vojnovim i Sašom Radojevićem), napisao i postavio. U želji za osvajanjem što većih umetničkih sloboda, a zapravo sa proklizavanjem u faktografsku proizvoljnost koja je povremeno čak i uvredljiva.

Ono što je nesporno dobro u ovom i ovakvom filmu jeste stilski dosledna atmosfera, postignuta majstorskom vizuelizacijom direktora fotografije Nemanje Jovanova. Komplimente zavređuju i kostim Jelene Đorđević, scenografija Ivana Denića i originalna muzika Vladimira Petričevića. Zbog njih film „Doktor Rej i đavoli” neću odmah zaboraviti.