Jubilej „Kreštalice”

Smatra se da je 24.avgusta 1813. godine, izvođenjem predstave Joakima Vujića „Kreštalica” po tekstu austrijskog pisca Kocebua, u Pešti, nastao srpski teatar u modernom smislu. Tvorac srpskog teatra, Joakim Vujić (1772–1847) je bio učitelj, u Zemunu, Sentandreji. Za vreme studija na liceju u Požunu (Bratislava) došao je u kontakt sa pozorištem a potom je za vreme boravka u Trstu postao njegov privrženik i zaljubljenik.

Mađari su osnovali svoj teatar još 1790.godine. Nemci u Mađarskoj davali su svoje predstave. U Mađarskoj su se, u početku, igrale predstave većinom popularnih nemačkih pisaca. Pozorišne grupe su se očajnički borile za opstanak koji je zavisio od broja gledalaca, a ovaj – odrepertoara. U mađarskoj javnosti pojavilo se veliko interesovanje za srpski ustanak Karađorđa. Imajući to u vidu, Ištvan Balog, svestrana istorijska ličnost Mađarskog teatra, glumac, direktor pozorišnih družina, dramski pisac, napisao je i postavio dramu „Černi Đuro – Povraćaj Beograda od Turaka”. Računajući i na srpsku imućnu građansku publiku, u dramu su umetnute i srpske pesme. Izvedena 1812. u Pešti, doživela je ogroman uspeh.

Joakim Vujić je došao u kontakt sa Balogom, ubrzo je preveo „Černog Đuru” i otpočeo saradnju sa Balogom koja je rezultirala istorijskom, prvom srpskom pozorišnom predstavom.

Joakim Vujić je bio duboko svestan ogromnog značaja pozorišta kao sredstva nacionalnog formiranja i kulturnog preobražaja naroda, ali njegovi trenutni ciljevi, koji su ga uveli u istoriju, kao što to često biva, bili su prizemniji. Kao učitelj nedavno osnovane Preparandije, učiteljske škole u Sentandreji, koja se ubrzo preselila u Sombor i tamo traje do danas, sada kao Pedagoški fakultet, želeo je da materijalno potpomogne školu, na način kako je video da su to činili Nemci i Mađari u njegovoj okolini, prihodom od organizovanja pozorišnih predstava.

Evo kako je to bilo. Ištvan Balog dao je deo svoje glumačke ekipe, Peštansko pozorište ustupilo je Vujiću potrebna dekorativno-tehnička sredstva, kulise i drugo,a na Vujićevu molbu, peštanski magistrat je, bez obzira na zabranu da se zgrada mađarskog pozorišta ustupa drugome, odobrio pozornicu „u Rondeli”. Glumci u „Kreštalici” su bili: Joakim Vujić i Ištvan Balog, njegova supruga Julija, zatim Jekaterina Davidović, Stefan Dilber, Jefimija Stojadinović, PetarTrifić, Tamaš Feher. Predstava je izvedena tri puta. Premijera je bila 24. avgusta 1813. Uspeh je bio velik. Sa prizemnog gledišta ističemo: zarađano je 610 forinti, trećina je data Preparandiji, trećina mađarskim glumcima, trećina srpskim glumcima, siromašnim đacima i studentima. Sa uzvišenog gledišta ističemo: rođen je srpski teatar, a „Novine serbske” su proročki zabeležile: „O da bi igra ova predteča ipredskazanje bilo da se ukus Srbalja ičuvstvovanje milog roda našeg oblagorodi”.

Joakim Vujić i Ištvan Balog su, potom, još sarađivali ali i išli svaki svojim putem. Ištvan Balog je i kasnije, kao dobar menadžer, vodio računa i o srpskoj publici pa je u nekim komadima ubacivao „komične scene sa rackim pesmama”. Pesme je bilo i u „Kreštalici”. Jednom, nakon nekoliko decenija, Joakim Vujić je boravio u Kikindi i raspitivao se kod svog domaćina: „ Da l’ je živ Stefan Dilber?” Čika Steva, ne samo da je biživ, nego se ubrzo pojavio, bodar i živahan. Na pitanje da li može otpevati pesmu „Sunce moje jarko” koju je u „Kreštalici” pevao, čika Steva je dohvatio metlu kao gitaru, hitro stao na stolicu i otpevao pesmu, i to s takvim uspehom da je morao otpevati još jedanput. Inače, Stefan Dilber, rođen u Mokrinu, kao„zemlemer” i inženjer grada Kikinde, dosta je učinio za varoš, a jezero od gradske rečice koju je regulisao, i danas se zove po njemu „Stevančeva bara”. 

Dragocene podatke o ovom lepom primeru srpsko-mađarske saradnje, koji greju u ovoj gruboj stvarnosti, o ovim plodonosnim uticajima i prožimanjima, našao sam i u prilici sam da ih podelim sa vama, poštovani čitaoci, zahvaljujući dvojici građanai jednoj ustanovi. To je, pre svega, dr Zoltan Đere. Osnovni podaci su iz njegove doktorskedisertacije:„Mađarski i srpski nacionalni period”, iscrpno delo dato na 528 stranica, objavljeno 2009.godine. Zatim, akademik, Bogumil Hrabak, koji je svojim sredstvima osnovao Fond za publikovanje doktorskih disertacija pri Vojvođanskoj akademiji nauka i umetnosti (bio je donator i Filozofskom fakultetu u Banjaluci), koji je umro 2010. kao penzioner u Beogradu. Na kraju, tu je i sama Vojvođanska akademija nauka i umetnosti koja je izdavanjem ove disertacije,kao četvrte knjige u ediciji objavljenih disertacija, potvrdila da savesno posluje i – da je učinila dobar izbor.

Advokat iz Novog Sada