Mađari dolaze samo na burek

Subotica – Kada je 1. maja 2004. godine Mađarska, sa još osam mahom istočnoevropskih zemalja, postala punopravna članica Evropske unije, to je shvaćeno kao velika šansa Subotice. Ona više nije bila "običan" pogranični grad, već stepenica odakle je prvi naredni korak vodio ka zajednici u čijem bi se članstvu i Srbija rado videla. U Subotici su svi, od političara i opštinskih funkcionera, do ekonomista, bili ubeđeni da će ona, kao najbliža granici, u Evropu zakoračiti i ranije.

Kao prilog toj tezi, navođeno je izuzetno pozitivno iskustvo zapadnih delova Mađarske, uz granicu sa Austrijom, koji su doživeli pravi privredni bum, naročito u oblasti uslužnog sektora. Mađarske banje, stomatolozi, ginekolozi, trgovine i sve vrste usluga uz granicu sa Austrijom, punili su kase do zasićenja. Analitičari ukazuju na činjenicu da je kapital sada već iz ovih područja počeo da se seli na udaljenija, poput ukrajinskih.

U Suboticu ovaj talas investicija nije stigao. Bar još ne. Nakon tri godine od ulaska Mađarske u EU, ono što najpouzdanije Subotičane podseća da su na granici sa zajednicom, jesu nepresušni redovi za vizu ispred mađarskog konzulata. Efekti jeftinog komšiluka brzo su zasitili probirljivog, i šparnog, mađarskog kupca. Uostalom, ovdašnji megamarketi nisu mogli ponuditi ništa osim onoga što već u mađarskim trgovinama ima – čak ni posle velikog "stezanja kaiša" koje je počela da sprovodi vlada severnog suseda, ovde nije primećeno više kupaca iz okolnih prekograničnih mesta. Onih 13.800 dolara bruto-dohotka po mađarskom stanovniku samo u retkim slučajevima se troše ovde. Tako da nam mađarski kupci nisu "vratili" ono što smo mi devedesetih godina ostavljali u segedinskom "Tesku", "Kori" i "Metrou" ili po privatnim špecerajima načičkanim duž puta iza prelaza na Kelebiji.

            Subotički buvljak je ipak bio nešto bolje sreće. Tokom 2004. i 2005, a kasnije nešto slabije, veliki broj kupaca je dolazio iz Mađarske, te su cene na tezgama ispisivane paralelno u dinarima i forintama. Susedi su tražili probranu garderobu, muzičke diskove, koji su ovde u "sivoj zoni" jeftiniji, i sopstvene proizvode. Naime, sa vraćenim porezom na granici, a neplaćenim našim PDV-om, mađarski proizvodi na subotičkom buvljaku bili su jeftiniji nego u zemlji porekla. Tako ispada da je jedini originalni proizvod koji su prodali Mađarima bio burek, koga nema u Mađarskoj, pa je svim kupcima bio obavezan "meni".

            Nakon tri godine života "uz Evropsku uniju", Subotica je ubrala tek tanak profit u odnosu na velika očekivanja, iako je generalno gledano, po veličini spoljnotrgovinske razmene, Mađarska treći partner Srbije, u koju je izvezla robe u vrednosti od 442 miliona dolara (doduše kao SCG). U jednom nedavnom intervjuu, Ferenc Nađ, mađarski generalni konzul u Subotici, kaže da ovde posluje između 100 i 110 mađarskih radnji koje čekaju povoljnije političke prilike kako bi se razmahale u poslovanju. Na prste jedne ruke mogli bi se izbrojati proizvodni pogoni iz evropskih zemalja, koji su ovde premešteni zbog povoljnosti koje nudi život uz ovu "posebnu" granicu.

            Ne postoje analize koje bi pokazale koliko je investicija u privredu Subotice stiglo, zahvaljujući tome što je prvi komšija Evropske unije. Za sada, jedini egzaktan proračun ima Kancelarija za susedske programe, čiji rukovodilac Zoran Krtinić kaže za "Politiku" da je Subotica preko Evropske agencije za razvoj dobila tačno 513 hiljada evra za pet programa koji se realizuju u okviru susedske saradnje Srbije i Mađarske. Krtinić upozorava i da je EU pooštrila kriterijume za dodelu novca iz svojih fondova, pa će ubuduće Srbija, koja još nije kandidat, imati pristup samo sredstvima za izgradnju i razvoj institucija i, upravo onoga što je interesantno Subotici, prekogranične saradnje. Ove investicije ostaju i za sada jedine "škole" kroz koje ovdašnji preduzetnici uče kako se konkuriše za novac EU, kako se pravda i troši.