Jugoslavija, od početka do kraja

Uprkos tome što šira javnost, ali i pojedini istoričari, na području nekadašnje zajedničke države o jugoslovenskoj ideji govore kao o „velikoj zabludi” i „kobnoj grešci”, činjenica je da je krajem 19. i početkom 20. veka jugoslovenska ideja bila veoma progresivna – kaže za naš list istoričarka Ivana Dobrivojević, povodom izložbe „Jugoslavija: od početka do kraja” koja će u subotu, prvog decembra, u podne biti otvorena u Muzeju „25. maj” u Beogradu. Kako je najavljeno, cilj ove dokumentarne  izložbe, koja će biti deo stalne postavke Muzeja istorije Jugoslavije, jeste stvaranje prostora koji će na moderan, atraktivan i objektivan način upoznati posetioce sa jednim od najzanimljivijih i najkontroverznijih državotvornih eksperimenata u 20. veku. Regionalni kustosko-autorski tim koji je radio na osmišljavanju postavke čine sociolog Jovo Bakić, istoričari Hrvoje Klasić, Ivana Dobrivojević, Vladimir Petrović, Srđan Cvetković i kustos ovog muzeja Ana Panić. Recenzenti su Tvrtko Jakovina iz Hrvatske, Husnija Kamberović iz Bosne i Hercegovine, Oto Luthar iz Slovenije i Predrag J. Marković iz Srbije.

– Prilikom osmišljavanja koncepta izložbe, pošlo se od ideje da bi na savremen  i interesantan način posetiocima trebalo približiti turbulentnu jugoslovensku istoriju. Odlučeno je da se kroz celine „Jugoslavija – lična karta”, „Narodi Jugoslavije”, „Ekonomija i društvo”, „Jugoslavija u svetu – svet u Jugoslaviji”, „Lica i naličja režima” i „Kraj Jugoslavije”, kao i potceline „Atentati”, „Hrvatski prolećari i srpski liberali”, „Bez pokrića”, „Neue Slowenischekunst”, ukaže na glavne fenomene i procese koji su obeležili nešto više od sedam decenija postojanja zajedničke države – naglašava Ivana Dobrivojević, naučni saradnik Instituta za savremenu istoriju, dodajući da su zahvaljujući brojnim predmetima, fotografijama, arhivskoj građi i novinskim člancima, autori pokušali da progovore o procesima modernizacije, industrijalizacije i urbanizacije, o političkim krizama i nacionalnim razmiricama, cenzuri, kontroli i državnoj represiji.

Kalendar automobila „zastava”

– Stvaranje zajedničke države Srba, Hrvata i Slovenaca 1918, u datim geopolitičkim okolnostima, predstavljalo je optimalno rešenje. Zaboravlja se da je južnoslovensko ujedinjenje omogućilo rešavanje srpskog nacionalnog pitanja i vratilo državnost Hrvatima i Slovencima koji su se do tada nalazili u sastavu Austrougarske. Ipak, početni entuzijazam ubrzo je prerastao u razočaranje, a jugoslovenska ideja uludo je trošena i kompromitovana u jalovim političkim diskusijama koje su obeležile postojanje Kraljevine Jugoslavije – navodi Ivana Dobrivojević.

Govoreći o slomu jugoslovenskog državnog projekta, naša sagovornica pominje i činioce koji su doveli do urušavanja zajedničke ideje – sukobi srpske i hrvatske političke elite oko uređenja države, nametanje integralnog jugoslovenstva i gušenje nacionalne posebnosti u doba šestojanuarskog režima kralja Aleksandra Karađorđevića, zakasnelo rešenje hrvatskog pitanja 1939. godine, krvavi građanski rat, neuspeh ideologije „bratstva i jedinstva”, kao i permanentne političke i privredne krize koje su obeležile istoriju obe Jugoslavije.

– Deo postavke pod nazivom „Lice i naličje režima” pokušava da osvetli funkcionisanje vlasti u obe Jugoslavije, pa je ideja autora izložbe bila da pokažu kako se režim, bilo da je reč o dinastiji Karađorđevića bilo kasnije o Josipu Brozu, predstavljao u javnosti, ali i izjednačavanje političkih protivnika sa državnim neprijateljima, strog nadzor nad neistomišljenicima, cenzuru, a na momente i surovu državnu represiju – kaže istoričarka.

Naša sagovornica pozivaposetioce da obrate pažnju na deo izložbe koji se bavi odsustvom istinske demokratije, političkim neslobodama, nadzorom nad neistomišljenicima i internacijom političkih protivnika u Kraljevini Jugoslaviji, što je, kako joj se čini,nedovoljno poznato široj javnosti.

– Sagledavanje i razumevanje uzroka represije će osvetliti funkcionisanje Kraljevine Jugoslavije, izazove sa kojima se suočavala, ali i posvedočiti o mentalitetu lokalnih vlasti i dela građana koji su se dobrovoljno uključivali u svojevrsnu „špijunsku mrežu”, rado nadgledajući sve potencijalno „sumnjive” i „antidržavne” elemente. Kako se radilo o navikama koje su predstavljale obeležje jednog podneblja i jedne kulture, ne treba da čudi što je na slične, neuporedivo surovije i sofisticiranije, matrice bilo moguće naići i u socijalističkoj Jugoslaviji – kaže naša sagovornica.

--------------------------------------------------------------

Za turiste i nove generacije

 Grb SFRJ, 1943.

Kustos Muzeja istorije Jugoslavije Ana Panić kaže da će ova „izložba u nastajanju” posle tri meseca, koliko traje, i nakon sakupljenih mišljenja akademske zajednice i posetilaca, biti uobličena u stalnu postavku.

– Prikazaćemo 33 video-projekcije, između ostalog nemački film „Titovih pet nacija” iz 1968, inserte iz dokumentarne serije „Hrvatsko proljeće”, produkcija HRT 2010, snimke zatvorenika na Golom otoku, snimke sa ratišta (RTS, HRT), film o slovenačkoj grupi Lajbah „Pobeda pod suncem” Gorana Gajića i drugo. Potrudili smo se da postavka dovoljno bude informativna i za turiste kao i za nove generacije koje nisu živele u Jugoslaviji – kaže Ana Panić.