Kao bez Niša i Subotice

Fertilitet: Jedna od udarnih vesti u francuskim medijima prošlog januara je bila da Francuskinje, posle tridesetak godina, ponovo u proseku rađaju dva deteta po ženi. Tačno je da se Francuska može pohvaliti, kako povećanjem tako i dostignutim nivoom fertiliteta, ali je poslednjih godina nivo rađanja u porastu i u većini zemalja Starog kontinenta. U Srbiji su, nasuprot evropskim tokovima, prisutne suprotne tendencije. Naime, nakon kraćeg povećanja, koje se vremenski može locirati na period od 2000. do 2003. godine, a delimično objasniti poboljšanjem političke i ekonomske situacije, kao i kompenzacionim razlozima, od 2004. godine statistika ponovo beleži smanjenje fertiliteta. Ne samo da zabrinjava povratak opadajućih tendencija, već je i nivo rađanja vrlo nizak. Prema najnovijim podacima (odnose se na 2005. godinu), fertilitet je sveden na 1,46 dece po ženi. Vrednost stope fertiliteta registrovane u 2005. godini je, posle one iz 1999, ujedno i najniža (bez Kosova i Metohije) zabeležena od završetka Drugog svetskog rata. Te godine u Srbiji je rođeno 72.180 beba, što je za šest hiljada manje nego 2004. Međutim, i pored rekordno niskog nivoa, u Srbiji je fertilitet i dalje oko evropskog proseka, a u regionu se nalazi pri samom vrhu, i primetno je viši nego u Sloveniji, Hrvatskoj, BiH, Mađarskoj, Rumuniji, Bugarskoj ili, pak, Grčkoj.

Odlaganje rađanja je još jedna od bitnih osobenosti fertiliteta ženskog stanovništva Srbije. Prosečna starost majki prilikom rođenja deteta je samo između 2000. i 2005. povećana sa 26,6 na 27,4 godine. Pad ukupnog fertiliteta je u najvećoj meri rezultat smanjenja rađanja žena mlađih od 30 godina. I dok među ženama koje izlaze iz fertilnog doba i dalje opada udeo bez živorođene dece, zabrinjava to što je među ženama koje su u optimalnom reproduktivnom dobu (25-29 godina) gotovo svaka druga bez dece (43 odsto u vreme popisa iz 2002, a svega 24 procenta u 1981. godini).

Mortalitet: I po smrtnosti stanovništva 2005. godina je rekordna. Suprotno natalitetu, te godine je registrovan maksimalan broj umrlih. Od početka decenije broj umrlih kontinuirano je povećavan (2001. – 99.000, 2003. –104.000, a 2005. čak 107.000), ali su vrednosti stopa smrtnosti po starosti uglavnom opadale. Smanjenje je najupečatljivije kod dece i mladih, dok su stope smrtnosti starijeg sredovečnog i starog stanovništva znatno stabilnije. Povoljne promene se najupečatljivije ogledaju kroz smanjenje smrtnosti odojčadi i produženje očekivanog trajanja života.

Smanjenje smrtnosti po starosti odrazilo se i na produženje očekivanog trajanja života. Prema podacima za 2005. godinu, očekivano trajanje života pri živorođenju je za muško stanovništvo iznosilo 70,1 godinu, a za žensko 75,5 godina. To je istorijski maksimum, i to za oba pola, ali povećanje koje je ostvareno poslednjih petnaestak godina je veoma skromno (1,5 godina za muškarce i 0,7 za žene). Kod većine ostalih zemalja opadanje smrtnosti je bilo ubrzanije, što je znatno pogoršalo mesto Srbije na evropskoj rang-listi srednjeg trajanja života, posebno žena.

Prirodni priraštaj: Veći broj umrlih nego živorođenih rezultira negativnim prirodnim priraštajem, koji je 2005. godine iznosio 34.600 lica. To je u odnosu na 2004. povećanje od 8.500, a ujedno je i najveći negativan prirodni priraštaj od 1992, kada je prvi put (od završetka Drugog svetskog rata) registrovan veći broj umrlih nego živorođenih. Na razmere te pojave ukazuju podaci da je u periodu 1992-2005, zbog negativnog prirodnog priraštaja stanovništvo Srbije smanjeno za 276.800 lica, što je za 3.000 više nego što su u vreme popisa iz 2002. imali Niš i Subotica zajedno, ili da je gubitak samo u 2005. godini po veličini identičan ukupnom stanovništvu Jagodine. Negativan prirodni priraštaj je praktično zahvatio celu Srbiju, tako da je 2005. godine u njenom centralnom delu u 114 opština (od ukupno 120) broj umrlih bio veći od broja živorođenih, a u Vojvodini to je slučaj u svih 45 opština. Iste godine pozitivan prirodni priraštaj je registrovan samo u 494 od ukupno 4706 naselja, a u 1014 sela nije rođena nijedna beba.

Migracije: Migracije su obeležile demografska kretanja u Srbije tokom 1990-ih godina. U prvoj polovine ove decenije one su manje intenzivne, u najvećoj meri im je promenjen i karakter, ali su i dalje u veoma uskoj uzročno-posledničnoj vezi s migracijama iz 1990-ih. Dok su poslednje decenije prošlog veka bile dominantne spoljne migracije, prvenstveno one prisilne, početkom 2000-ih udeo izbeglica u ukupnom broju migranata je postao marginalan.

Nekoliko činjenica ilustruje glavne osobenosti najnovijih migracionih kretanja u Srbiji.

Prvo, prema zvaničnim, ali ne i dovoljno pouzdanim podacima, do 2005. godine iz Srbije se u BiH vratilo oko 70.000 izbeglica, a u Hrvatsku oko 50.000, dok ih je oko 20.000 otišlo u treće zemlje. Prema najnovijim podacima UNHCR-a, u Hrvatsku se vratilo ukupno 120.000 izbeglih Srba (iz Srbije i BiH). Od tog broja, samo 43 odsto stvarno živi u Hrvatskoj. Ostali su se, nakon sređivanja papira i prodaje imovine, vratili u zemlju gde su izbegli (40 procenata), manji deo povremeno živi u Hrvatskoj, a 11 odsto je u međuvremeno umrlo.

Drugo, postoji još jedna vrsta povratničkih migracija, koje se vezuju za često spominjanu readmisiju. Do sada se vratilo (ili preciznije – vraćeno je) nekoliko desetina hiljada lica, i to najviše 2004. godine, koja su 1990-ih otišla u zapadnoevropske zemlje i tamo, uglavnom, tražila azil. Najviše vraćenih je u sandžačkim opštinama (Novi Pazar, Sjenica i Tutin), kao i na jugu Srbije (Surdulica, Vladičin Han, Bujanovac i Preševo). Prema sporazumu o readmisiji, Srbija će uskoro morati da primi još 100-150.000 lica.

Treće, nastavljeno je iseljavanje iz zemlje i to uglavnom mladog i školovanog stanovništva. Ipak, emigranata je manje nego tokom 1990-ih godina, a iseljavanje je u najvećoj meri motivisano ekonomskim razlozima.

Četvrto, unutrašnje migracije su, nakon izvesnog usporavanja u 1990-im, ponovo intenzivirane, što važi i za one na relaciji selo-grad.

Budućnost: Skorašnje, ali još više dugoročne, promene fertiliteta, mortaliteta i migracija su, pored mnogih demografskih posledica, uticale i na ubrzanje starenja stanovništva Srbije. S obzirom na to da Srbija spada u grupu zemljama s demografski najstarijom populacijom, aktuelna starosna struktura će sa svoje strane pospešivati dalje smanjenje broja rađanja i povećanje broja umrlih, tj, ubrzaće depopulaciju.