U dubokoj povezanosti s narodom

Izraženo kao posledica moderne sekularizacije društva, odvajanje države i crkve dobilo je u vreme prisilne komunističke ateizacije i stvaranja parareligijskih profanih kultova partijskih vođa radikalnu formu potpunog potiskivanja crkve iz javnog, kulturnog i društvenog života. Nakon kraha socijalizma započeo je proces bitne društveno-političke promene i prelaza, odnosno vraćanja u prethodni kapitalistički sistem u kojem je uz poštovanje principa sekularizacije crkva ponovo zauzela svoje mesto u društvu.

Činjenica je da je položaj crkve u državi poboljšan, počev od socijalnog položaja sveštenika, uvođenja veronauke u škole do čestih komunikacija između predstavnika najviših državnih i crkvenih vlasti, ali odnos prema crkvi nisu promenili njeni radikalni kritičari. Čim bi ona izrazila svoj stav o nekom važnom pitanju i iznela svoje mišljenje, odmah bi je ovi kritičari optuživali za mešanje u državne poslove i upozoravali društvo na opasnost od klerikalizma, kleronacionalizma i klerofašizma. Takve diskvalifikacije, osenčene komunističkom nostalgijom za vremenom neme, bezglasne i bezuticajne crkve, praćene su i izvesnim strahom od crkve.

Taj ateistički strah ima svoju osnovanost, jer su u uslovima dugotrajuće teške ekonomske krize i otvorenih socijalnih problema crkva i religija dobile na značaju. Međutim, povećan ugled verskih organizacija ne znači i klerikalizaciju društva. Podrška koju pojedini crkveni velikodostojnici daju određenim političkim opcijama i društvenim organizacijama kao i njihovo samostalno i radikalno kritičko istupanje u odnosu na državnu politiku i politička rešenja legitimno je izražavanje njihovog mišljenja. Nesporazumi između crkve i države nastaju kada vlast za ostvarenje nekih svojih ciljeva ne dobije podršku crkve. Tada se u javnosti prenaglašavaju njeni unutrašnji problemi da bi joj se smanjio ugled, a ona diskreditovala.

Neposredan povod ponovnog preispitivanja odnosa države i crkve u Srbiji su njihovi različiti stavovi o Briselskom sporazumu kao rešenju problema opstanka srpskog naroda, države i crkve na prostoru Kosova i Metohije. Neslaganje koje je crkva izrazila u vezi sa tim sporazumom veoma je značajno kao gest zabrinutosti nad realnom opasnošću koja preti srpskom narodu i adekvatne odbrane suvereniteta i integriteta zemlje na prostoru samoproglašene države Kosova. U situaciji kada se nečuvenim pritiskom na našu zemlju, izraženim i neprimerenim zahtevom nemačkih parlamentaraca prilikom njihove nedavne posete za promenom svesti Srba u odnosu na problem Kosova i Metohije, nastoji da Srbija pretvori u devojku koja neće moći da kaže „ne”, stav crkve je važan za očuvanje moralnog integriteta nacije.

Ta moralna duhovna vertikala temelji se na značaju SPC za formiranje nacionalnog identiteta i očuvanje srpske države. U vreme turskog ropstva srpsku državnost je čuvala crkva, a kada je ukinuta Srpska patrijaršija onda je pravoslavni srpski narod sačuvao ideju o svojoj državnosti i ustancima pre dva veka uspeo da obnovi svoju državu. Tokom ekstremnih iskušenja kroz koja su prošli Srbija i srpski narod, svetskih ratova, jugoslovenskog samoponištavanja i komunističkog razaranja nacionalne duhovne tradicije, SPC je delila njihovu sudbinu.

Ukoliko se imaju u vidu ove činjenice, onda je jasno da je osim svoje eshatološke dimenzije SPC i značajna nacionalna institucija duboko povezana sa svojim narodom. Srbija kao sekularna država se temelji na verskoj toleranciji kojom potvrđuje multireligijski kapacitet i upravo u tom kontekstu SPC ne gubi svoj značaj za većinski, srpski narod. Odvojenost institucija svetovne i duhovne vlasti ne može osporiti njihovu životnu, društvenu i kulturnu povezanost, jer se njihove aktivnosti ukrštaju u duhovnoj realnosti građana vernika. Kada se suočimo s tom realnošću, u kojoj se ukidaju njihova razgraničenja, onda prepoznajemo da je, uz uvažavanje njihovih bitnih relacija, upravo to mesto odakle treba krenuti ka rešavanju svih tekućih nesporazuma u komunikaciji između države i crkve.

*Naučni savetnik Balkanološkog instituta SANU