Japanizam od Van Goga do Šilea

U Kunsthale muzeju u austrijskom gradu Kremsu, u okviru obimnog projekta posvećenog Aziji, predstavljena je japanska umetnost 19. veka sa posebnim osvrtom na Meidži epohu i remek-dela renesanse japanskog drvoreza – Ukioe. Prvi put prikazana prošle godine u amsterdamskom Van Gog muzeju, a u Kremsu obogaćena delima bečkih secesionista, izložba pleni svojom raznovrsnošću i izvanrednim propratnim objašnjenjima. Podnaslov "Japanizam od Van Goga do Šilea" daje nagoveštaj o posebnom sadržaju koji posetu Kunsthale čini neodoljivom – slikarska platna impresionista i secesionista, autentične fotografije i tekstovi objašnjavaju uticaj koji je japanska umetnost izvršila na razvoj evropske moderne.

Kolekcija dekorativne umetnosti Meidži epohe u privatnom je vlasništvu profesora Nasera Kalilija; prema Forbsu, jednog od najbogatijih ljudi na planeti. Izložba predstavlja dela koja su bila stvorena po narudžbi zapadne klijentele, a koja su prvi put bila izložena na Svetskoj izložbi u Beču 1873. Ostatak eksponata je pozajmljen iz Van Gogovog muzeja, mađarske Nacionalne galerije i mnogobrojnih austrijskih muzeja i privatnih kolekcija.

Ratnici i lepotice

Po završetku japanske političke izolacije, u Zemlji izlazećeg sunca dolazi do takozvane Meidži restauracije (1868–1945) koja okončava 250-godišnju vladavinu dinastije šoguna Tokugava. U Evropu počinju da prodiru vesti o Japanu, njegovim stanovnicima, religiji, istoriji, slikarskoj tradiciji i umetnosti. Kao važan izvor informacija Evropljanima služe grafički listovi majstora Ukioe škole na kojima su, sem glumaca Kabuki pozorišta, ovekovečeni i poznati ratnici, lepotice i kurtizane iz japanske istorije. Dok se Ukioe, bukvalno preveden kao "slika sveta" u Japanu smatra zanatom, u Evropi je viđen kao umetnost, a od Svetske izložbe u Beču 1873. masovno se kopira.

Prve japanske reči koje postaju poznate u skoro svim evropskim jezicima su samuraj (od japanskog samurao=služiti), ne sasvim korektan izraz za japanskog ratnika i gejša – izraz za umetnicu zabavljanja. Egzotičan izgled japanskih ratnika i njihovi moćni mačevi pojačavaju omiljenost ovih motiva kod Evropljana. Krajem devetnaestog veka kreće prava pomama naručivanja slika samurajskih scena sa poznatim ličnostima iz japanske istorije. Figure japanskih ratnika postaju komercijalizovane i mnogi afirmisani impresionisti, slikari secesije a nešto kasnije i ekspresionisti uvode japanske elemente u svoja dela. Na predmetima iz Meidži doba, susrećemo se i sa žanr scenama iz gradskog života i sa portretima lepotica u odgovarajućim pozama. Motivi egzotičnih dama se sve više pojavljuju i u umetničkim delima slikara Srednje Evrope. Njihove kompozicije ne pokazuju autentične japanske scene, već tadašnje predstave koje o njima vladaju u evropskom društvu: platnima dominiraju egzotični detalji i pejzaži koji su proizvod mašte umetnika.

Pa ipak, postoji i jedan izuzetak: Vinsent van Gog počinje da sakuplja japanske estampe za vreme boravka kod svog brata Tea u Parizu 1886. U to vreme pariska prestonica vrvi od radnjičica koje su specijalizovane za azijatsku umetnost. Neposredno pred svoj odlazak u Pariz, Van Gog u Antverpenu otkriva japanske drvoreze koji ga toliko fasciniraju da odlučuje da stvori sopstvenu kolekciju. "Japanska umetnost je nešto poput naive, starih Grka, naših starih holandskih majstora – Rembranta, Potera, Vermera..." – piše u Arlsu početkom 1888. Njegova opsednutost Japanom postaje toliko velika, da u Provansi pronalazi "paralelni Japan" u kome počinje da razmišlja i slika na "orijentalan način". Dovoljno je pomenuti čuvenu seriju "Irisa", "Leptire i makove" i "Cvetove badema" (sve iz 1890) i uporediti ih sa omiljenim japanskim motivima često oslikavanim na porcelanu Maiji radionica.

Čari Orijenta

Pod prvim Meidži carem Mucuhitom, Japan i Austrija sklapaju ugovor o diplomatskoj i kulturnoj saradnji na državnom nivou. U Austriji se pojavljuju dragocenosti iz Japana: porcelan, satsuma keramika, predmeti od lakiranog drveta, emajl, odeća od svile i posebnom tehnikom oslikani tekstili. Umetnička i finansijska vrednost ovih predmeta smesta se priznaju, a domaćim slikarima ne promiče interesovanje trgovaca i bogataša za čari Orijenta.

Austrijski dvorski slikar Hans Makart, Oskar Kokoška, Egon Šile i Gustav Klimt slikaju žene u kimonima, egzotične čajanke i orijentalne paravane, a još intenzivnija posvećenost japanizmu dešava se posle smrti Vinsenta van Goga. Najpoznatije austrijsko umetničko delo inspirisano japanizmom je Klimtova slika "Adela Bloh-Bauer 1" koja je, prema rečima kuratora izložbe Tajfuna Belgina, "slika puna tajni i erotike u kontekstu japanske estetike".

Japanizam dopire do Austrije iz Francuske koja je prva iskoristila priliku da predstavi Japan na svome velikom godišnjem sajmu 1867. Pet godina kasnije, Svetski sajam u Beču ne predstavlja samo tehniku i tehnologiju iz Japana, već i zanatske rukotvorine i umetnička dela. Naročitu pažnju izazivaju paviljoni posvećeni vrtlarstvu: vodopadi, mostići, patuljasto drveće i ukrasno bilje postaju hit. Ovo opšte interesovanje za novi svet polako jenjava sa izbijanjem prvog svetskog rata.