Ispunjeni zavet

Svedoci kažu da su poslednje reči arheologa Dragoslava Srejovića, između ostalih bile: "Ne dozvolite da se Romulijana, bogata škrinja koja blista u svojoj veličanstvenoj usamljenosti – pretvori u zmijarnik".
Zavet je ispunjen i preko svih očekivanja. Kao što je poznato, krajem juna osvanula je vest da je arheološki lokalitet Feliks Romulijana kod Zaječara uvršćen na listu Svetske kulturne baštine Uneska, kao prvi arheološki kompleks iz Srbije.

Na Uneskovom spisku su, podsetimo, Stari Ras i Sopoćani, Studenica, Dečani, Pećka patrijaršija, Gračanica, Bogorodica Ljeviška, Nacionalni park Durmitor, urbana celina Kotora. Bora Dimitrijević direktor Narodnog muzeja u Zaječaru kaže da je 1996. godine Srejović, u dogovoru sa ovdašnjim komisijama, "žrtvovao" Romulijanu da bi za Uneskovu listu bili nominovani Dečani.

Misteriozni ostaci starih građevina na desetak kilometara od Zaječara dugo su pobuđivali pažnju naučnika, običnih ljudi, putnika, starosedelaca ovog kraja. Još je austrougarski istoričar i arheolog Feliks Kanic u svojim delima istakao Gamzigrad kao "jedan od najsjajnijih, najvećih i najočuvanijih spomenika rimske arhitekture u Evropi".

Arheološka istraživanja na Gamzigradu traju više od 50 godina. Prvi su istraživali Đorđo Mano Zisi, kustos Narodnog muzeja u Beogradu, i Vjekoslav Popović 1953. godine, potom se Milka Čanak-Medić bavila rekonstrukcijom najznačajnijih objekata Romulijane, a od 1970. do 1996, kada je i preminuo, rukovodilac je bio profesor Dragoslav Srejović koji je naučno rasvetlio postojanje utvrđene carske palate. Od tada, Gamzigrad postaje projekat SANU.

Poslednjih godina, istraživanja su rađena pod rukovodstvom Arheološkog instituta SANU na čelu sa dr Sofijom Petković. Republički zavod za zaštitu spomenika kulture zadužen je za konzervaciju i restauraciju, Narodni muzej Zaječar za infrastrukturu, a pomoć je stigla i od nemačkih arheologa.

Na pitanje kakve su praktične implikacije upisivanja Gamzigrada na Uneskovu listu, Bora Dimitrijević, direktor Narodnog muzeja u Zaječaru, kaže da je reč o još većoj obavezi za sve aktere kao što su država, Ministarstvo kulture, Arheološki institut, Narodni muzej, opština Zaječar. Svake godine podnosi se izveštaj Unesku koji uvek ocenjuje koliko je neki objekat sa liste zaista uključen u dnevni život. I, zato se na Romulijani organizuju koncerti, književne večeri, promocije...

Feliks Romulijana je spomenik rimske dvorske arhitekture koji je, na površini od oko pet hektara, sagradio rimski car tetrah Galerije, koji je vladao od 293-305. godine i posvetio ga svojoj majci Romuli.

A priča o caru Galeriju je i priča o dečaku koji je od čuvara goveda postao najpre veliki ratnik, a potom i prvi čovek Rimskog carstva, i time deo Jupiterove porodice i sin boga. Hroničar Laktancije zabeležio je da je Romula, devojka plemenitog porekla, bežeći pred neprijateljem preplivala Dunav i stigla na mesto nekadašnjeg Gamzigrada. Tu se udala za "čoveka koji čuva stoku" i rodila sina Galerija. Snažni vispreni mladić je, takođe, počeo kao čuvar goveda da bi potom ušao u rimsku legiju i potvrdio se kao hrabar vojnik. Car Dioklecijan ga je oženio svojom ćerkom Valerijom i proglasio za savladara. Po uzoru na Dioklecijanovu palatu u Splitu, Galerije je sazidao svoju, ali je nije, kao što je bio običaj, posvetio ženi nego majci.

Galerije i Romula sahranjeni su jedno pored drugog na brdu Magari u razmaku od nekoliko godina. Mauzoleji su na ovom brdu otkriveni 1989. godine. U njima su sahranjeni ovozemaljski ostaci Galerija i Romule, a u blizini su objekti koji svedoče o izvršenju čina apoteoze kojim su imperator i njegova majka uzdignuti među bogove. Reč je o prvom arheološkom dokumentu na prostoru bivšeg Rimskog carstva, koji potvrđuje izvršenje ovog čina, iako je polovina od 60 rimskih careva proglašeno za božanstva. Čin apoteoze je velika predstava u kojoj se spaljuje voštana figura imperatora na lomači, uz sve darove koji se donose iz celog carstva i odgovarajuće rituale koji prikazuju život i zasluge umrlog. Na vrhu lomače nalazi se kavez u kojem je zatvoren orao. Kada se upali vatra, kavez se otvara, orao izleće i kliktanjem i letom u nebo simbolizuje imperatorov odlazak među bogove, pošto je završio ulogu na ovom svetu...