Otkriće Zemlje iz Dalja

Dalj – "To je on, po njegovim nacrtima Rusi i Amerikanci šalju satelite u kosmos... On je otkrio kako je nastala i opstala planeta Zemlja... Samo je on znao ima li života u svemiru", kaže stari krojač Stevan Katić iz Dalja, udarajući se u predelu grudne kosti i gledajući u nebo išarano sivim oblacima, kao da tamo traži jednačine, beleške i dnevnike čoveka čija harizma, posle 49 godina od njegove smrti, tek osvaja svet. Za početak ponovnog dolaska Milutina Milankovića među Srbe i Hrvate, svečano obeležavanje završetka građevinskih radova na obnovi rodne kuće ovog harizmatičnog profesora Beogradskog univerziteta i nije tako loša polazna osnova.

Tihi čovek koji je dešifrovao misterije ledenih doba na planeti Zemlji, kao da i dalje nastavlja svoju misiju: osim što i oni koji nisu znali ko je Milutin Milanković (1879–1958) sada samouvereno tvrde da je upravo on jedan od najvećih mozgova sveta, njegova veličina nezaustavljivo otopljava i međudržavne odnose Beograda i Zagreba".

Aleksandar Popović, ministar za rudarstvo i energetiku Vlade Srbije, u svojstvu izaslanika premijera Koštunice, zatim Želimir Janjić, državni tajnik pri Ministarstvu znanosti, obrazovanja i sporta, i načelnik Opštine Erdut Jovan Jelić, u prisustvu predstavnika srpske zajednice u Hrvatskoj i građana Dalja, prošetali su obnovljenom velikom žutom porodičnom kućom u kojoj je Milanković rođen 16. maja 1879. godine. Pre nego što su zvanice obišle kuću, u vijećnici opštine Erdut pogledali su kratki video-zapis o toku radova na građevini koja je pre osam meseci bila ruina

Međutim, sećanje na Milankovića više neće biti u senci i ruševinama. Vlada u Beogradu iz budžeta je izdvojila nešto više od 250.000 evra, dok će Zagreb finansirati unutrašnje radove u njegovom rodnom domu, čime će zajednički projekat – spomen-obeležje, edukativni centar i biblioteka – biti konačno gotov do 2009. godine, kada će se svečano obeležiti i 130 godina od njegovog rođenja .

Dok obilazimo deo porodičnog imanja pored Dunava, Đorđe Nešić, funkcioner Opštine Erdut i profesor književnosti, kaže da su doskora stanovnici Dalja poznavali iz priča ovu kuću kao prvu spratnu kuću u Dalju.

"Znali su da su Milankovići bogati zemljoposednici i trgovci, ali tek odskora se o profesoru govori kao svetskoj veličini", podseća Nešić. Međutim, kuća podignuta 1820. godine, a proglašena spomenikom kulture 1979. godine, bila je omiljeno utočište velikog naučnika i njegovih prijatelja, naročito matematičara Mike Alasa. Obojica su delila kabinet na Univerzitetu u Beogradu, s tim da su se retko viđali: Milanković je odlazio na spavanje oko tri časa ujutru, dok se negde u isto vreme budio Mika Alas". 

Čovek koga je svetska nauka svrstala u pet najvećih naučnika 20. veka, a američka agencija za svemirska istraživanja NASA među 15 najvećih naučnika svih vremena koji su se bavili planetom Zemljom, bio je građevinac, astronom, matematičar, geofizičar, ali, pre svega, utemeljivač moderne klimatologije i klimatskog modeliranja. Neshvaćeni putnik kroz prostor i vreme, pisac kapitalnog dela "Kanon osunčavanja i njegova primena na problem ledenih doba" i tvorac do sada najpreciznije urađenog kalendara, koji je na svojim otkrićima, za razliku od Tesle i Pupina, radio u Dalju i Beogradu, bio je neobično odan svom porodičnom domu.

O tome svedoče njegovi lirski zapisi u delima "Uspomene, doživljaji i saznanja" i "Kroz vasionu i vekove". Ovde je provodio leta, gledao u zvezdano nebo iznad Dunava. U skromnim uslovima, s olovkom i papirom, matematički je objasnio uzroke, nastanak i trajanje ledenih doba na Zemlji, dokazao vezu između nebeske mehanike i klime na planeti, postavio teoriju pomeranja severnog zemljinog pola, a tek mnogo kasnije, kada je primenom najsofisticiranije svetske tehnologije i kosmičkim istraživanjima potvrđeno da su varijacije Zemljine kore, u stvari pejsmejker ledenih doba, sve dotadašnje sumnje prema Milankoviću bile su raspršene. 

"U njegovu čast jedan krater na Mesecu i jedan na Marsu su  dobili njegovo ime, a Dalj nema ulicu s njegovim imenom. To je bruka", kaže sredovečna žena.

Velika žuta kuća, nekadašnji dom zemljoposednika i trgovaca, ratnika i filozofa, dvorskih savetnika, narodnih tribuna i jednog, u svoje vreme neshvaćenog genija, mogla bi da postane jedno od najznačajnijih spomen-obeležja Hrvatske, Srbije i svetske nauke. Čovek koji je dešifrovao misteriju ledenih doba svakako bi bio zadovoljan takvim ishodom.