Nedovoljna ironičnost

Tekstualni predložak za rep operu "Zemlja sreće" Dušanke Stojanović koncipiran je kao kombinacija monologa i dijaloga između dva aktera, uz dodatak hora koji nezavisno komentariše radnju, ili se direktno uključuje u njen tok. U formalnom pogledu tekst asocira na rudimentarne početke dramske književnosti, odnosno antičku dramaturgiju pre Eshila. Sa druge strane, u žanrovskom, tematskom i idejnom smislu, moguće je uspostaviti određene analogije sa Brehtovom "Operom za tri groša" (1928) zbog bliske forme kritičkog muzičkog pozorišta, odnosno ideje da se u zabavnom i artificijalnom obliku plasiraju kritičke opservacije o društvu i politici, zatim zbog zajedničke analize gangsterskog sveta, kao i temeljno ironičnog odnosa prema stvarnosti. Ipak, sličnost sa Brehtom se završava na površini, jer "Zemlja sreće" ne daje promišljenija tumačenja društva koje predstavlja, odnosno likovi i situacije su uglavnom postavljeni jednostrano i stereotipno, za razliku od Brehtovog koncepta.

Predstava u režiji Đurđe Tešić ostvarena je u ironičnom kodu, u svim njenim segmentima. Na vizuelnom planu, ironiju uspostavlja svetleći natpis "Zemlja sreće", koji pripada estetici pop arta (vizuelni identitet Gabrijel Glid). Na auditivnom nivou predstave, ironičan odnos gradi, na primer, teatralna instrumentalna muzika koja uvodi u radnju i povezuje scene, odnosno njena akcentovana melodramatičnost karikira suštinu radnje. Pet članova hora grupe "Činč" koji komentarišu događaje, takođe su postavljeni vrlo karikaturalno (Luka Stanisavljević, Đorđe Ilić, Irena Vanić, Duška Rajković, Srđan Stanojević). Obučeni u nekakve zarozane dresove, izrazito teatralnim pevanjem, manirističkim telesnim pokretima, kao i prenaglašenom mimikom, oni parodično razobličavaju značenje radnje, problematizujući na taj način suštinu likova i društvenih okolnosti koje se predstavljaju.

Glavni akteri su takođe dati stilizovano, kao tipovi, na šta ukazuje i njihova šminka (beli puder na licu formira utisak o toj bezličnosti, odnosno opštosti). Nikola Vujović igra Baju, tipa agresivnog i beskompromisnog kriminalca/političara, repujući tekst, čime potvrđuje milje iz kojeg lik potiče (bezakonje ulice, imperativ oštrosti i nasilnosti). Cicu, prototip sponzoruše koja je samouverenija od njenog supruga Baje, igra operska pevačica Dubravka Arsić, što je izbor koji ističe njen (pseudo)elitizam. Posebno su zanimljivi fragmenti u kojima se njena izrazita verbalna vulgarnost plasira u ovoj formi operskog pevanja, jer se u sintezi neočekivanog generiše humor (psovke u diskursu repa nisu smešne). Na video bimu se tokom cele predstave emituju crno-beli snimci grada, pri čemu njegova upotreba nije suštinski opravdana: ovi snimci ne grade relevantniji odnos prema ostalim scenskim znacima, već samo ilustruju urbani kontekst, bez posebne potrebe.

Nije sporno da predstava "Zemlja sreće" jasno i tačno prikazuje beznadežnu korumpiranost društva i bolno realnu vezu između kriminala i politike, ali ona u tome ipak nije osobena ni posebno provokativna, zato što funkcioniše u domenu ilustracije i klišea. Čak je i specifična sinteza repa i opere suviše očigledna i jednodimenzionalna; predstavi fali suptilnijeg i lucidnijeg poigravanja sa idejama koje se tretiraju. Ova vrsta ironičnosti i društvenog kriticizma u pozorištu nisu više dovoljni per se, jer je i sam masmedijski diskurs danas ponekad parodičan i samokritičan. Da bi se u pozorištu postigla provokativnost koja podstiče imaginaciju, neophodna je složenija, ambivalentnija, postironična nadgradnja ove već podrazumevajuće ironičnosti.