Izdavačka kuća koju su svi voleli

Novi Sad – U pismu koje je književnik Meša Selimović poslao iz Sarajeva u Novi Sad, on u februaru 1967. godine piše Bošku Petroviću, uredniku Izdavačkog preduzeća Matice srpske, obaveštava ga da mu šalje svoj rad o Vuku (Karadžiću), odnosno o našem, kako navodi, književnom jeziku. „Ako Ti se ne dopadne, nikom ništa, samo mi vrati rukopis; izdavač će se naći”, piše mu Selimović.

Njegov čuveni roman „Derviš i smrt” tek je bio objavljen, godinu pre, pa se autor u tom pismu interesuje za utisak Petrovića o „Dervišu” i traži da mu ga ovaj saopšti na Sterijinom pozorju. Pismo koje počinje sa „Dragi Boško”, završava se pozdravom za njega i njegovu „simpatičnu suprugu kao i silnog sina”, uz potpis: Meša.

Iste godine, juna 1967, Selimović piše tom izdavaču i kaže da vraća primerak potpisanog ugovora, sa kojim se slaže, a u post skriptumu navodi: „Molim da u naslovu knjige ostane Meša (a ne Mehmed).”

Naslov te knjige glasi „Za i protiv Vuka”, i jedno je u dugom nizu književnih dela koja su objavljena u bogatoj delatnosti nekadašnjeg Izdavačkog preduzeća Matice srpske. Preduzeće je postojalo u Novom Sadu u periodu posle Drugog svetskog rata, imalo je i trgovačku mrežu i knjižaru, ali je na kraju otišlo u stečaj 2007. godine.

Međutim, ostale su iza njega knjige, rukopisi, katalozi i druga arhivska građa koja je u Rukopisnom odeljenju Matice srpske počela detaljnije da se sređuje. Deo te arhive iznet je ovih dana na izložbu pod nazivom „Izdavačko preduzeće Matice srpske” (IP). Izložbu je u foajeu ustanove priredila Jana Bogdanović, arhivistkinja koja potpisuje i prateći katalog.

Pored odabranih knjiga iz edicija IP, arhivskih fotografija, recenzija, novinskih prikaza i druge dokumentacije, izložba donosi pred publiku i pomenuta pisma Meše Selimovića. Tu je i jedno pismo Ive Andrića, otkucano na mašini juna 1961, u kojem tada budući nobelovac piše Aleksandru Tišmi da mu šalje rukopis za dva eseja o Goji, španskom slikaru. Izloženo je i pismo Tišmi od Milana Kašanina, koji izdavača pita za sudbinu njegove knjige „Susreti i pisma”. A uz recenziju Borislava Mihajlovića Mihiza na „Pesme” Desanke Maksimović stoji i fotografija nasmejane književnice...

Upravnica Rukopisnog odeljenja Matice srpske prof. dr Zorica Hadžić Radović poručila je da je ovo tek početak, da su odškrinuli vrata i ušli u veliki posao sređivanja građe IP. Ukazala je da taj posao nije bio lak, ali da je Jana Bogdanović mladalački „uletela” u njega, puna entuzijazma, a da su joj pomoć i podršku pružile kolege. Prema tom poslu, kako je napomenula, svi su bili emotivni. „Svi imamo neke uspomene, svi volimo i vezani smo za neke knjige IP”, kazala je upravnica koja je tom prilikom nagovestila rad na monografiji.

U vreme kada se IP gasio, Jana Bogdanović još uvek nije bila, kako je otkrila uz osmeh, ni u osnovnoj školi, pa zato za razliku od svih koji su imali neke emocije radeći na arhivi, nije imala prilike ni da prati rad tog preduzeća. „Ali emocije prema arhivistici je ono što je mene vodilo kroz sve ovo sređivanje građe i, naravno, ljubav prema književnosti i neobjavljenim rukopisima”, kazala je Bogdanovićeva.

Uzlet IP prikazan je kroz biblioteke: „Mozaik”, „Danas”, „Srpska književnost u 100 knjiga” i edicije za decu „Ovejana zrnca” i „Plavi zec”, nakon čega je predstavljeno njegovo posustajanje i gašenje.

Preduzeće je nastalo izdvajanjem izdavačke delatnosti Matice srpske, u okolnostima posleratnog razvoja izdavaštva. Razgovori o formiranju izdavačkog preduzeća koje će funkcionisati nezavisno od Matice srpske počeli su 1949. godine, a preduzeće je osnovano, kako Bogdanovićeva pronalazi, 1952. i počelo sa radom 1. januara te godine.

Prvi direktor je bio Boško Petrović, ali već krajem 1952. zameniće ga Sava Josić, direktor sa najdužim stažom u Izdavačkom preduzeću. Nakon višedecenijskog uspešnog rada, tokom devedesetih godina, preduzeće polako ulazi u finansijsku krizu iz koje neće uspeti da izađe.

„Izdavačko preduzeće Matice srpske je jedna velika i lepa, mudro započeta i prinudno dovršena priča u dvovekovnoj i zamamnoj istoriji najstarije srpske kulturne ustanove. Nukleus IP Matice srpske je u samim osnivačkim idejama i postavkama ustanove”, kazao je Matičin predsednik prof. dr Dragan Stanić, otvarajući izložbu.

U čitavoj istoriji Matice srpske, kako je profesor istakao, period postojanja IP, od 1952. do 2007. godine, jeste period kada se Matica najpotpunije i najburnije bavila izdavačkom delatnošću.

„U svojih 55 godina trajanja, što predstavlja nešto više od četvrtine ukupnog života Matice srpske, Izdavačko preduzeće se afirmisalo kao odista moćan deo sveukupnog kreativnog pogona naše ustanove, a broj knjiga objavljenih tokom jedne kalendarske godine daleko nadmašuje one periode kada Izdavačko preduzeće nije bilo”, kazao je Stanić.