Prostor ideja i pragme

Izložba slovenačke arhitekture 20. veka (Galerija SANU, decembar 2007, januar 2008. godine) lep je i vredan kulturni događaj u Srbiji, posebno u Beogradu. Okolnost da se održava pod najlepšom beogradskom baroknom zelenom kupolom Srpske akademije nauka i umetnosti, govori o njenom značaju. Taj je značaj za našu sredinu višeslojan, na uže stručnom, umetničkom, pa i političkom planu. Izložba bi trebalo da nas podseti na neke plodotvorne interakcije u kulturi bivše zajedničke države i, bez sentimenta, nagovesti neke nove u budućnosti.

Slovenačka arhitektura 20. veka svojim najdominantnijim delom, oko 90 godina, pripadala je korpusu jugoslovenske arhitekture u kojem je zauzimala vodeće mesto, posebno u drugoj polovini veka koji je bio njen istorijski apogej. Kao takva, vršila je najveći i dragoceni uticaj na sve ostale prostore jugoslovenske države tako što se on širio u lepezu, čiji je periferik postojao sve veći kako se sa severozapada spuštao prema jugoistoku. I nema u drugoj Jugoslaviji prostora u kojem slovenački arhitekti nisu bili angažovani i gradili poneko, čak paradigmatično delo. Na jugoslovenskim konkursima najčešće su pobeđivali slovenački arhitekti, a kada bi se na konkursu pojavio Edvard Ravnikar, kao Hanibala niko ga nije mogao zaustaviti; Ravnikar je prvi prešao preko Alpa i bio prvi jugoslovenski arhitekta koji se sa konkursima afirmisao kao arhitekta evropskog renomea, što je kasnije potvrdio svojim arhitektonskim realizacijama.

Slično se dešavalo i sa „Borbinom” nagradom, najznačajnijom jugoslovenskom nagradom za arhitekturu. Za 25 godina ovog svojevrsnog odmeravanja majstora arhitektonskog umeća, organizovanog po svim republikama, slovenački arhitekti po pravilu su dominirali. Koliki je bio značaj i ozbiljnost „Borbine” nagrade vidi se i po tome što su se svi ti nagrađeni objekti, bez izuzetka, našli na ovoj izložbi, gotovo kao središnica čitave izložbene postavke. Sve ih je vreme potvrdilo i ugradilo u istoriju.

Kad ih vidite u galeriji, onako složene jednog uz drugog, imate utisak kao da listate neki stari porodični album sa slikama snimljenim u vreme nastanka arhitektonskog dela, sa crno-belim filmom, sa fotografijama razvijenim u srebru koje pouzdano čuva i srebrnastu lepotu snimljene arhitekture – prepoznajete estetiku toga vremena, poetiku tradicionalnog regionalizma, Lajovčev hotel „Prisank” u Kranjskoj gori, Košakov motel u Grosuplju, Križajev stambeni venac u Vipavi, Firstovu školu u Stražišću, Kobeovu „Slovensku plažu” u Budvi, prepoznajete Severov brutalizam, garažne rotonde u Ljubljani, ili zrelu modernu Miheličevih robnih kuća u Osijeku i Novom Sadu.

Po preciznoj hronologiji, Bernik je ispred njih postavio utemeljivače razvojnog puta slovenačke arhitekture prošloga veka: Plečnika, Fabijana, Vurnika, Koha, Šubica, sa njihovim delima građenim smirenim akademizmom, sa podvlakama nacionalnog romantizma, sa komšijskom secesijom i njenim recidivima, sa prvom modernom interpretacijom klasične arhitekture. A iza njih, onih prvopomenutih, slovenačku postmodernu koja se obilato koristila Prečnikovim bogatim crtačkim i stilskim rudnikom. I, na kraju, Bernik je zaokružio vek sa poklonicima haj-teka (Andrej Kemr), kompjuterskom arhitekturom (Jurij Sadar) i mladom gardom sa njenom blagom ignoracijom svega već viđenog (Korpnik).

Preko cele druge polovine veka nadlučena je blistava šarena duga Edvarda Ravnikara, koji je bio sjajni i autentični Plečnikov nastavljač i prvi čovek moćnog nacionalnog aboretuma, u kojem je odgajao najpupavije arhitektonske sadnice ljubljanske arhitektonske škole. Kao stvaralac kapitalnih objekata slovenačke arhitekture (Moderna galerija u Ljubljani, Narodna banka i Gradska kuća u Kranju), Ravnikar je pozlatio svoj stvaralački opus ikoničnim delima jugoslovenske arhitekture: Ferantovim vrtom i Trgom revolucije u Ljubljani. Druga Jugoslavija je pripadala arealu socijalističkih zemalja Evrope ali je, među njima, bila jedina koja je uspela da ne podlegne ideološkim isključivostima socrealizma. Slovenija je u tim procesima imala veliku ulogu. Kroz nju je otvoren put modernom evropskom arhitektonskom stvaralaštvu, ne samo kroz prostore ideja već i kroz materijalnu pragmu.

Inspirator i autor izložbe je Stane Bernik, ličnost koja se kao istoričar umetnosti gotovo nekontrolisano strasno i euforično predala arhitektima, ušavši u njihov svet arhitekture. Bernik je bio urednik „Sinteze”, najznačajnije jugoslovenske arhitektonske revije, postao je univerzitetski profesor, vrsni likovni kritičar i pisac, dizajner, organizator i selektor više arhitektonskih izložbi. Ova izložba je kruna Bernikovog stvaralaštva, prati je knjiga „Slovenačka arhitektura 20. veka” u koju Bernik, na 450 stranica, ugrađuje svoju iscrpnu studiju o slovenačkoj arhitekturi i, kroz slikovni kataloški deo, pojedinačno tumači i ocenjuje svaki izloženi eksponat. Tako se može reći da su Bernikova izložba, i knjiga koja je prati, kenotaf slovenačkoj arhitekturi i kulturi na koji slovenačka država može biti ponosna.