Održala nas je vera i tradicija

Od našeg specijalnog izveštača

Arad– Gostovanje ansambla Drame Narodnog pozorišta iz Beograda sa svojom predstavom „Majka hrabrost i njena deca” B. Brehta u režiji Ane Tomović na ovogodišnjem dvadesetom Internacionalnom pozorišnom festivalu u Aradu, podsetilo nas je koliko je ovakva kulturna razmena važna i neophodna. U sali aradskog pozorišta „Joan Slavici” okupli su se brojni Srbi čije porodice još od vremena Čarnojevića žive na ovim prostorima. Zahvaljujući negovanju porodične tradicije i običaja ovi posvećeni ljudi sa velikom pažnjom prate događaje u svojoj matici Srbiji. Tako u aristokratskom Aradu, gradu koji krase autentične građenive i originalna arhitektura koja je odolela zubu vremena, i danas žive srpske porodice Panić, Plavšić, Popović, Živić... koje odlično govore srpski jezik. A interesovalo ih je sve: kako žive obični građani u Srbiji, sa kojim problemima se najteže bore, kako je u lepom Beogradu i kada će neko pozorište ili umetnik ponovo doći u Arad.

Srpska zajednica u Aradu okuplja se oko crkve Svetih apostola Petra i Pavla, podignute 1702. godine. Reč je o zadužbini Jovana Popovića Tekelije, koja je ujedno najstarija crkva i najstarije zdanje u gradu na Morišu. Njeno autentično zdanje sa vitkim tornjem ustremljenim ka nebu, unutrašnja dekoracija, riznica, stare obredne knjige, arhiv... svedoci su bogate istorije ovdašnje srpske zajednice. U samoj crkvi je grobno mesto Save Tekelije, doktora pravnih nauka, najvećeg zadužbinara u novijoj srpskoj istoriji. Osnovao je zadužbinu „Tekilijanum” u Budimpešti za stipendiranje srpskoh studenata i zaveštao svoju imovinu Matici srpskoj čiji je doživotni predsednik bio. Žene iz ktitorske porodice Tekelija sahranjene su u pronaosu.

 Na velikom krstu u crkvenoj porti u spomen žrtvama u Buni 1948–1949. godine uklesane su reči: „U slavu Božiju, a za spas srpskoga roda podiže ovaj krst Kosta Stanković 1862. a obnovljen 1898. godine”.

Ognjan Plavšić protojerej stavrofor

–Početkom 18. veka većinski živalj u Aradu je bio srpski. Danas ovde živi oko 140 srpskih porodica, a  imamo joj jednu crkvu u predgrađu Arada. Ovde se okupljamo generacijama, branimo sve ono što smo imali, negujemo svetosavlje i našu tradiciju. Ohrabrujuća činjenica jeste da je ovo „živa” crka,  oko 80 vernika svake nedelje dođe u crkvu. Ima i dosta Rumuna koji ne govore srpski, ali dolaze u našu crkvu. Njihov deda ili pradeda je bio Srbin i oni iako ne razumeju jezik osećaku bliskost sa nama. Prošle godine je počela da dolazi i jedna učiteljica iz Mađarske koja uči našu decu srpski jezik, kaže Ognjan Plavšić protojerej stavrofor srpske pravoslavne crkve Svetih apostola Petra i Pavla smeštene u delu Arada koji se nekada zvao Prnjavor, odnosno srpska pijaca. Reč je o starom centru grada koji odvaja Banat i Erdelj.  U neposrednoj blizini crkve nalazi se srpska palata sa dvadesetak stanova koje izdaju i od tog novca se pokrivaju tekući troškovi.

– Rođen sam u Rumuniji, kao i moji deda i baka, roditelji, braća i sestre. Išao sam ovde u srpku školu, a u porodici su me učili kako se neguju srpski običaji. Sa radošću smo pratili sve lepe događaje koji su vezani za Srbiju, ali i sa tugom i strahom bdeli nad svim nemilim trenucima koji su je potresali. Čitam srpsku špamtu koliko mi to prilike dozvoljavaju, i radujem se svakom susretu sa Srbima koji dolaze iz matice, rekao nam je Božidar Panić, ugledni aradski elektroinženjer u penziji, čija porodica vekovima živi u ovom delu zapadne Rumunije, a koji je objavio svojevrsnu publikaciju o istoriji Srba na ovom protstoru. Tokom razgovora na odličnom srpskom jeziku, gospodin Panić nije krio zadovoljstvo što je uspostavljena saradnja između Narodnog pozorišta iz Beogradi i njihovog pozorišta „Joan Slavici”, uz napomenu da srpska pozorišta u ovom delu Rumunije nisu dolazila dugi niz godina.

Među znamenitim Srbima koji su rođeni i živeli u Aradu su i Stefan Tenecki, ikonopisac, jedan od najznačajnijih srpskih slikara barokonog izraza, Nikola Aleksić, koji je oslikao brojne ikonostase i mnoštvo zidnih slika, kao i Dušan i Stevan Aleksić i protojerej Ivan Aleksić. Značajne stvaraoce dala je i ugledna porodica Tabaković: arhitektu Milana Tabakovića koji je sagradio četrdesetak većih građevinskih objekata, kao i arhitektu Đorđa Tabakovića koji je projektovao oko sto građevinskih objekata, ali i akademskog slikara Ivan Tabaković. Valja pomenuti i lekara i književnika Jovana Stejića, pravnika i gradskog senatora Gavra Jankovića, i mnoge druge.

 Borka G. Trebješanin