Istorija u kabareu

Film „Belle Epoque ili Poslednji valcer u Sarajevu” Nikole Stojanovića – scenariste i reditelja, istoričara i teoretičara filma – inače, velika autorova posveta Sarajevu, kosmopolitskom gradu, i filmu, kosmopolitskoj umetnosti, komotno može da se uvrsti i u Ginisovu knjigu rekorda. Snimljen je još 1990, za svega 42 snimajuća dana, a postprodukcijski doteran, finalizovan i premijerno prikazan i nagrađivan tek 2007. godine.

U tih 17 burnih godina toliko se toga izdešavalo: valjalo je evakuisati traku kroz spasonosni sarajevski tunel, sačekati da se rat završi, da se normalizuju odnosi među novostvorenim državama – učesnicama i u ratu i u ovom projektu, da se skupe sredstva za postprodukciju i izdrži neizdrživo. Zapravo, bilo bi sada sasvim zgodno snimiti film o golgoti ovog dela i izgaranju njegovog autora. Stojanovićevo delo je izdržalo i izazove i proveru vremena, i sada je na redovnom bioskopskom repertoaru.

Kada je još onomad stao iza kamere, autor je pred sobom imao dobro napisanu priču da bi je, zatim, i vrlo dobro ispričao. Dramaturški izazovni povod pronašao je u turbulentnom periodu s kraja „lepe epohe” ispod čijeg se idiličnog naziva skrivaju protivurečnosti i sukobi civilizacije u industrijskoj ekspanziji, i polarizacija na bahate bogataše iz vladajućih klasa i učesnike pokreta za nacionalno oslobađanje malih naroda.

Fokusirajući se na period od 1910. do 1914. godine, a smeštajući politički i istorijski plan u dramsku pozadinu, Stojanović je podario uobličen film, umetnički provokativne, zaigrane i otvorene forme, sjedinivši dramu sa komičnim elementima i muzičku farsu (mjuzikl).

U najkraćem, „Belle Epoque” je svojevrsna filmska sinteza na sadržajnom i formalno-strukturalnom planu, sinteza istorijskog i ličnog – umetničkog iskustva autora. U prvom planu su etika i estetika, u drugom istorija i politika; filmski jezik – iako gotovo klasičan – sočan je i vragolast, a likovi kojima je Stojanović „ušao pod kožu” a koji se, svaki na svoj način, bore da zadrže integritet i pronađu sreću, dok je svet oko njih u haosu, i dramski su i burleskni, i tragični i vodviljski komični i zabavni.

Sama priča, smeštena među uzbudljive događaje i pripreme za atentat na austrougarskog cara Franca Ferdinanda, sagledana je i ispričana iz posebnog, neobičnog ugla – prvog bosanskohercegovačkog filmskog snimatelja Antona Valića (Davor Janjić) u čija se dostignuća ubrajaju i autentični snimci prizora sarajevskog atentata. Njegova lična drama je u konfliktu između sopstvenog kreativnog impulsa, uticaja filmskih stvaralaca – savremenika (Fabricio Marineti u tumačenju Bora Stjepanovića i Luja de Berija – francuskog snimatelja koji je snimio i film „Karađorđe” u tumačenju Alena Nurija), ljubavnih želja (njegova devojka je sestra Vase Čubrilovića i drugarica Gavrila Principa u tumačenju Davora Dujmovića), sopstvenog političkog angažmana i pragmatizma njegove majke – vlasnice bordela (Radmila Živković) koja, radi lične i poslovne bezbednosti, ima ljubavnu vezu sa lokalnim šefom policije (Petar Božović).

Film pikantne atmosfere, pun kabaretskih numera koje je komponovao Arsen Dedić (u izvođenju Vite Mavrič u ulozi Erži – dvostruke špijunke i bosanskih rodoljuba i vlasti u Srbiji), posvećen je tako i pionirima kinematografije i znanim i anonimnim učesnicima burne istorije pred sam početak Prvog svetskog rata. U njemu se početak i kraj veka ogledaju kao u inverzivnom ogledalu. Naravno, kroz snove i subjektivnu vizuru autora.