Nepoznato selo štitara

Novi Pazar – Skoro da nema kraja gde zemlja krije brojne tragove istorije kao što je to u jugozapadnom delu Srbije. U knjizi „Arheološka karta Novog Pazara, Tutina i Sjenice”, na preko 600 strana, direktor Muzeja „Ras” arheolog Dragica Premović-Aleksić daje prikaz svih arheoloških lokaliteta u ove tri opštine, od najpoznatijih poput Petrove crkve ili tvrđave Ras, do starih seoskih grobalja, koja neretko narod naziva grčkim ili latinskim, duvarina ili ostataka nekadašnjih naseobina.

– Ovaj kraj je bio na neki način bela tačka na arheološkoj mapi Srbije – ističe Dragica Premović-Aleksić i podseća da su sredinom prošlog veka dvojica priznatih srpskih arhitekata Đurđe Bošković i Branislav Vulović prvi obišli i evidentirali tada poznate arheološke lokalitete. Po osnivanju Zavoda za zaštitu spomenika kulture u Kraljevu 1965. godine, takođe su vršena arheološka istraživanja.

Iako je kao arheolog Muzeja „Ras” čitav radni vek provela na mestima za koje su postojale naznake da zemlja krije tragove prošlosti, Dragica Premović je skoro svaku čuku i svako selo obišla ponovo.

U knjizi je sabrano oko 1.500 arheoloških lokaliteta rasutih na području ove opštine. Najviše ih je u Novom Pazaru – 651, 415 u Tutinu  i 460 u Sjenici. Najstariji trag života je u Smolućkoj pećini kod Tutina sa nalazima iz praistorije, odnosno starijeg kamenog doba, zatim u Naprelju kod Novog Pazara iz mlađeg kamenog doba i na Dojeviću, 6.000 godina pre nove ere.

Lokaliteti nisu hronološki prikazani, jer su mnogi postojali kroz nekoliko epoha, kaže direktorka muzeja, i navodi primer Petrove crkve sa ostacima praistorijskih tuluma – humki, preko rimskog perioda do srednjeg veka. Ili tvrđave Ras, u kojoj je nađena praistorijska keramika, ali i ostaci srednjovekovne kovnice novca.

Iz knjige se saznaje da se u javnosti nepoznato selo Tušimlja u novopazarskoj opštini prvi put pominje u Banjskoj povelji 1316. godine. Stanovnici ovog sela su, prema popisu iz 1455, godine bili štitari i bili su obavezni da godišnje daju 12 štitova. I ovo selo ima Crkvinu i mesto Krstaču sa ostacima crkve iz 14. veka.

U knjizi su prikazane geografske, reljefne, klimatske, geološke i prirodne osobenosti ovog područja i istorijske prilike od kada su se ovde naseljavala nomadsko-ratnička plemena, preko Autarijata i Dardanaca, rimske imperije, Vizantije, staroslovenskog perioda, srednjovekovne prednemanjićke i nemanjićke Srbije, dolaska i vladavine Turaka do novije istorije. Svedoče o tome tvrđava Gradac kod Tutina, staroslovensko svetilište na Pešteri, zatim Destinika, prva prestonica prednemanjićke Srbije, kod Sjenice.

Ipak, najbrojniji su lokaliteti koji svedoče o srednjovekovnoj srpskoj istoriji, koja se „čita” iz nalaza kod Petrove crkve, sopoćanskih fresaka, kula Đurđevih stupova, zidina Jeleča…

Kroz crteže, mape i detaljan opis dati su podaci o svakom selu, čak zaseoku – kada se prvi put pominje u pisanim dokumentima (vladarskim poveljama, a češće u turskim popisima iz 15. ili 16. veka). Seobe i ratovi učinili su svoje, mnoga od tih sela ili su se ispraznila, ili je promenjen etnički sastav stanovništva.

Skoro da nema sela u kome se neko mesto ne naziva crkvinom, a na kome se nalaze ostaci nekadašnjih crkava i u kome se neko groblje ne naziva grčkim, ponegde latinskim, a nadgrobne ploče ukazuju da je reč o srpskom groblju. – Karakteristika ovog kraja jeste i to što se na mnogim mestima pravoslavna i zabeležena muslimanska groblja nalaze blizu, najčešće na pedeset do sto metara, s tim što se u blizini pravoslavnih grobalja često nalaze i ostaci crkava – ukazuje Dragica Premović i dodaje da su naročito zanimljive male, minijaturne crkve, koje su ukopane u zemlju.

Autorka ukazuje na to da se tragovi prošlosti često iz nemara ili neznanja uništavaju, pa se dešavaju apsurdi da su groblja u nečijem vlasništvu, na imanju, a domaćin proceni da mu neka stara nadgrobna ploča baš odgovara za prag štale.

Uz tvrdnju da je reč o knjizi od kapitalnog značaja, etnolog iz Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture Božidar Krstanović kaže da je arheološka karta Novog Pazara, Tutina i Sjenice „nezaobilazna za sva buduća istraživanja, neprelazni bedem za olake kvazinaučne promene naše istorijske prošlosti, koje su baš ovih godina aktuelne, i temelj za svaki ozbiljan naučni rad”.