Četiri epohe dubrovačke književnosti

U „Srpskoj književnoj zadruzi” juče je predstavljena knjiga prof. dr Zlate Bojović „Istorija dubrovačke književnosti”, koja je nedavno izazvala velike polemike u Zagrebu kada je ocenjena kao „iredentistički, imperijalistički pokušaj uzimanja ne samo tuđe baštine, već i tuđe teritorije”. O knjizi, objavljenoj u „Kolu”, govorili su prof. dr Milo Lompar i autorka, a odlomke iz dela Marina Držića i Dživa Gundulića kazivao je Srba Milin.

Zlata Bojović (1939), istoričar književnosti, redovni je profesor Filološkog fakulteta u Beogradu, na Katedri za srpsku književnost. Glavni deo njenih naučnih istraživanja jeste – dubrovačka književnost. Knjiga „Istorija dubrovačke književnosti” sadrži četiri tematske celine: „Putevi humanizma”, „Vek renesanse”, „Epoha baroka” i „Dubrovačko prosvetiteljstvo”.

Dubrovačka književnost, kao i niz drugih književnosti, ističe Zlata Bojović, istorijska je kategorija i o njoj se, sa književnoistorijskog stanovišta, govori u poetičko-istorijsko-teorijskom okviru kome je pripadala. Taj okvir jesu i književne i neknjiževne, vremenske i prostorne, i sve druge koordinate u koje je ona smeštena tokom više vekova, sve do onih godina do kojih je postojala, do početka 19. veka. Svako kasnije, a to znači i sadašnje, određivanje i pomeranje tih koordinata u svakom pogledu je naknadno i retroaktivno i ne pripada dubrovačkoj književnosti.

Milo Lompar

Samo izdvajanje i ucelovljavanje dubrovačke književnosti bio je prirodni rezultat njenog toka razvoja (od ranih decenija 15. do prvih godina 19. veka). Ta je književnost – iako je bila ograničena u svemu, pre svega malom sredinom u kojoj je nastajala, značajnim delom i jezikom – doživela je potpuni razvoj tokom četiri velike epohe, kroz koje su se prelamale poetike i književnoistorijske paralele evropskih književnosti, i ostvarila neprekinuti sadržajni, prirodni kontinuitet koji, veoma često, upravo te druge, daleko veće književnosti, nisu imale.

Autorka je želela da ništa što je suštinski važno ne ostane izvan ove knjige, a da sve ono što je u njoj potvrdi vitalnu snagu literature koja, bez obzira na savremene, to jest onovremene i kasnije sudove, nalazi svoj put i sebi obezbeđuje najpravednije mesto. U skladu sa prirodom ove književnosti, naglašava Zlata Bojović, četiri njena poglavlja, četiri epohe svojim sadržajima i svojim naslovima, nadamo se, jasno određuju njenu prirodu, njenu suštinu, njene vrednosti, ne samo usko književne, kao i njene granice.

I dok profesorka Bojović nije htela da komentariše glasove koji stižu iz Hrvatske, profesor Lompar, s polemičkim žarom, govorio je o „cenzorskim očima hrvatske kulturne politike”.

Milo Lompar, u svojstvu sekretara „Srpske književne zadruge”, ukazao je na okolnosti koje su se nedavno dogodile povodom ove, nesumnjivo, naučne knjige. Reč je o političkim reakcijama na njenu pojavu, koje su došle sa najviših mesta hrvatskog parlamentarizma (Hrvatskog sabora) i izvršne hrvatske vlasti (predsednik hrvatske vlade). Ove neutemeljene i proizvoljne, premda svakako zlonamerne, nedemokratske i represivne iskaze valja osvetliti u sklopu tradicije kojoj – bez obzira na ideologije i vremena – zauvek pripadaju.

Tako je državna politika, određujući uslove koje komunistička diktatura propisuje kao jedino prikladne za bilo kakav naučni razgovor, odlučila 1949. godine ( „Borba”, 29. decembar 1967.) da Ministarstvo za nauku i kulturu obrazuje Komisiju za izradu udžbenika istorije književnosti koja je propisala ne samo da se dubrovačka književnost ne sme sagledavati kao regionalna i posebna književnost niti, pak, izvan hrvatske književnosti, nego i da „o ovom razdoblju, o epohi i pojedinim piscima, treba da pišu književni istoričari iz Hrvatske”.

Redigujući svoj tekst za „Enciklopediju Jugoslavije”, oko 1965. godine, Miodrag Popović je zapazio kako je izostavljen jedan deo njegove rečenice u kojem je bilo zapisano kako je dubrovačka književnost zajednička srpskohrvatska baština. Samo zbog pojavljivanja „Pregleda srpske književnosti” Pavla Popovića, u programu studentske lektire, vođena je (1967.) ideološka hajka u kojoj je – u ime „naše socijalističke Jugoslavije” – kulturno-politički naglasak stavljan „na šovinističku orijentaciju koja se ogleda u uklapanju dubrovačke literature, u drugom poglavlju knjige, u srpsku književnost”. U skladu sa takvim nastojanjem, CK SK Srbije upućuje (8. maja 1968.) Mirku Tepavcu informaciju o radu na istoriji književnosti naroda i narodnosti Jugoslavije, u kojoj kaže da se dubrovačka literatura „obrađuje kao deo hrvatske književnosti”.

Otud je, 1971. godine, „knjiga pokojnog profesora, Dragoljuba Pavlovića ’Starija jugoslovenska književnost’... meta... oštrih napada” u Zagrebu, pa Branimir Donat piše kako Pavlović „sve ono što pripada ’korpusu hrvatske književnosti atribuira kao naša primorska književnost’”. Poseban značaj pridaje se činjenici da je reč o stalnom univerzitetskom udžbeniku, jer je to podloga za zaključak o tome kako je „to svojatanje sastavni deo programa iz književnosti”. Tako se na univerzitetsku nastavu u Beogradu uvek (i 1967, i 1971, i 2015), motri cenzorskim očima hrvatske kulturne politike.

Dubrovačka književnost, u knjizi „Istorija dubrovačke književnosti”, dodaje profesor Lompar, shvaćena je kao autonomna književna pojava, ispunjena „određenom merom autohtonosti i posebnosti”, koja, svojim različitim svojstvima, predstavlja ukrštaj različitih kulturnih tradicija: u njoj se odvija prožimanje elemenata narodnog (slovinskog, dubrovačkog) jezika, koji je bio štokavski, istočnohercegovački dijalekt ijekavskog izgovora, sa elementima latinskog i italijanskog jezika, jer su književna dela napisana na svakom od njih. U dubrovačkoj književnosti postoji vidan doticaj dokumenata i dela koja su napisana ćirilicom i latinicom.

Lompar je, takođe, naglasio da je Zlata Bojović, ispisala ozbiljan naučni, književnoistorijski i poetički rukopis, na čast našoj nauci i – na čemu posebno istrajavamo – „Srpskoj književnoj zadruzi”.