Književnost i istorija

Ljubiša Jeremić pripada starijoj generaciji srpskih kritičara i uz svoj pedagoški rad na Katedri za svetsku književnost u Beogradu razvijao je i tumačenje srpske proze 19. i 20. veka u naratološkom i komparativnom kontekstu. „O srpskim piscima. Kritike i ogledi” je knjiga kritičkih radova u kojoj je Jeremić sabrao svoje studije o srpskim proznim piscima u sinhronijskom i dijahronijskom kontekstu.

U vrlo strogo definisanom analitičkom pristupu oslonjenom na teorijske stavove ruskih i engleskih teoretičara, od M. Bahtina, ruskih formalista do E. Štajgera, V. Kajzera, R. Barta i C. Todorova, Jeremić je šezdesetih godina objavljivao kritičke tekstove, ali se najubedljivije oglasio knjigom „Proza novog stila” (1976). Ova knjiga kritika je predstavljala tumačenje stilskih i pripovedačkih osobina Jeremićevih savremenika-pisaca „stvarnosne proze”. Terminom „proza novog stila” biće imenovana cela generacija pisaca, a njen najpoznatiji predstavnik je Dragoslav Mihailović.

Kritički opus Ljubiše Jeremića je, dakle, bio uslovljen aktuelnim teorijskim i metodološkim stavovima naratoloških teorija, a predmet njegovih izučavanja su bila odabrana dela i autori čija dela zahtevaju literarnu, ali i širu društvenu, istorijsku, pa čak i političku analizu. Zato su Jeremićevi pisci i dela uslovljeni hukom istorije, britkim udarima političkih turbulencija i sociopsiholoških posledica. Među tim odabranim piscima su najznačajniji D. Mihailović, V. Stevanović, M. Josić Višnjić, S. Selenić, R. Bratić, M. Popović i J. Radulović. Sudbine junaka Ćosićevih, Pekićevih i Mihailovićevih romana oblikovane istorijom, aktuelnom politikom ili socijalnim miljeom prvi put su izuzetno protumačene u Jeremićevim kritičkim radovima.

Posebnu pažnju u tumačenjima proze novog stila Jeremić je posvetio analizama stilističko-jezičkih osobina proznih dela navedenih autora. U novoj knjizi ogleda „O srpskim piscima” našle su se i studije o piscima proze novog stila, ali i analize romana Jakova Ignjatovića, tragičnosti u Andrićevim pripovetkama, fantastika u Nastasijevićevim pripovetkama, žanrovska polivalentnost „Hiperborejaca” Miloša Crnjanskog, odnos istorije i utopije u delima Dobrice Ćosića, značaj pripovedačkih inovativnosti proze Miodraga Bulatovića, semantizacija forme u prozi Bore Ćosića i analiza oblika autorskog komentara Borislava Pekića.

U knjigu ogleda i kritika „O srpskim piscima” sabrani su pojedini radovi iz ranijih Jeremićevih knjiga: Proza novog stila (1976), „Glas iz vremena” (1993) i „Tragički vidovi starijeg srpskog romana” (1987) i 11 novih studija pisanih krajem devedesetih i u poslednjoj deceniji ovog veka. U gotovo svim kritičkim tekstovima Jeremić analizira odabrane literarne probleme kao što su tipovi naracije, pripovedača, tačke gledišta, ali se uvek pojedino delo sagledava u kontekstu opusa autora, epohe nacionalne književnosti i u komparativnom, evropskom modelu. Kako i sam autor kaže: „Trebalo bi, učinilo mi se, i one stare, i nove srpske knjige čitati koliko u širokom evropskom kontekstu, toliko i po njihovim autohtonim pravilima, i nezavisno od preovlađujućih uverenja književne istorije.”

Sameravajući evropske tokove, teorijske „demone” i autentičnost pisaca srpske proze, Ljubiša Jeremić je uspeo da prikaže pravu meru estetičkih vrednosti odabranih dela ili čak celovitih opusa.