Iskonsko prisustvo raja u čoveku

ESEJISTIKA
Novu knjigu Dragana Stojanovića čini sedam ogleda posvećenih delima srpske književnosti XX veka. Minuciozno sprovedene analize značenja ovih, već klasičnih poetskih i proznih celina, postaju povod i za neka univerzalnija pitanja: o kompleksnom odnosu između Lepote i Sakralnog; ili o metafizičkom udesu naše egzistencije i putevima njegovog osmišljavanja.

Dva, po obimu i značaju središnja teksta, bave se dvema pesničkim tvorevinama koje na svoj način obeležavaju početak i kraj prošlog veka u srpskoj književnosti. Prva je pesma Laze Kostića "Santa Maria della salute", a druga pesnička zbirka "Četiri kanona" Ivana V. Lalića. U oba dela sam gest obraćanja Bogorodici, pokazuje se, ima prvorazrednu važnost za razumevanje njihovog ukupnog značenja. Okosnica Stojanovićevog tumačenja pesme "Santa Maria della salute" vezana je za ono ključno pitanje koje Kostićevi najistaknutiji tumači, od Isidore Sekulić i Vinavera, do Mladena Leskovca i Miodraga Pavlovića, izbegavaju da otvoreno i jasno postave: otkuda Bogorodica i njeno prizivanje u pesmi o prejakoj žudnji i neostvarenoj ljubavi? (Mogli bismo se, takođe s razlogom, upitati: koji su to inhibirajući činioci koji sprečavaju tumače da postave ovo neizbežno pitanje?) Odgovori koje Stojanović nudi vode ka razumevanju Majke Božije kao najdobrohotnije poverenice, bića kome se sve može reći, ali i shvatanju areala žuđene svetosti koji ona za pesnika predstavlja. Ispitivanje odnosa između poetske lepote i sakralnog, sa posebnim osvrtom na lik Bogorodice, autor produbljuje u analizi "Četiri kanona". Stojanovićevo tumačenje insistira na napetosti između tona ironije, čak i sarkazma, s kojima se pesnik neretko obraća Tvorcu, komentarišući surove i apsurdne konsekvence Proviđenja u ljudskoj istoriji - i tona molbe i vapaja sa kojima se obraća Bogorodici, onoj koja "sriče istoriju sa blažim naglaskom možda/ No što je sročio autor njen". Iz ovog protivrečja, kako vidimo, proishodi ogromno značenjsko bogatstvo Lalićeve zbirke, njegova jedinstvenost u poetskom odgonetanju najkompleksnijih teoloških i filozofskih pitanja, kakvo je dijalektika teodiceje, na primer.

U ogledima posvećenim srpskoj prozi, Stojanović tumačenje dela temelji na inspirativnoj egzistencijalnoj hermeneutici: tako će vrednosti romana Vladana Desnice "Proljeća Ivana Galeba" biti sagledane kroz prizmu smrti, koja postaje ne uništenje, već "žetva" (kako ju je jednom nazvao Maks Šeler), osvetljavajući iznutra život kao egzistenciju suočenu sa vlastitom konačnošću. Dalekosežni filozofski uvidi karakterišu i analizu žanrovski neodredivog remek-dela Crnjanskog "Kod Hiperborejaca", kao i nepravedno zaboravljenog romana "Ponornica" Skendera Kulenovića.

Knjiga "Poverenje u Bogorodicu" nastavlja se na autorova ranija propitivanja fenomena lepote i sreće, kao i rajskih potencijala u ljudskom biću kojima se bave njegove studije "O idili i sreći", "Rajski um Dostojevskog" i "Lepa bića Ive Andrića". Iz ove perspektive, posebno važno mesto u novoj knjizi imaju predgovor, kao i završni esej "Umetnost romana" - jer nude sažetu poentu ponuđenih analiza i okvir za svojevrsnu filozofiju književnosti i umetnosti koju Dragan Stojanović zastupa kao univerzitetski profesor, ali i kao esejista i romanopisac. To shvatanje umetnosti bitno je drugačije u odnosu na preovlađujuće trendove u savremenoj teoriji i kritici. Nasuprot stavu o antropološkom pesimizmu i pesimizmu uopšte kao glavnom izvoru velike umetnosti, Stojanović traga za stvarnošću i iskonskim prisustvom raja u čoveku, za njihovom manifestacijom čak i u naizgled bezizgledno sumornim svetovima Dostojevskog ili Andrića. Sa druge strane, dominantnim teorijama o "kraju Velikih priča" ili o prevaziđenosti i sumraku logocentrizma (stavovima koji i sami postadoše dogma i velika skaska našeg vremena), autor pretpostavlja imperativ traganja za Smislom i Lepotom, za onim razumevanjem ispričanog koje nam omogućava da preosmišljavamo vlastiti život. U ovom, moglo bi se oksimoronski reći, dalekovidom anahronizmu, sadržan je i autentičan otpor pustošenju svih vrednosti zarad ogoljenih principa profita i moći na kojima počiva vladajuća "civilizacija zlatnog teleta".