Kako razumemo spomenike

U kontekstu istorije ili savremenih postupaka spomenici, upadljivi znaci kulture sećanja, često su uveličavajuća kriva ogledala postavljena između realnosti i utopije, između umetnosti i politike. Vizionarski prostor spomenika u 20. veku vezuje se za Tatljinov „Spomenik Trećoj internacionali”, spoj čistih umetničkih formi i utilitarnih ciljeva. Promotivna i produktivna podrška aktuelnoj umetničkoj praksi kao i njen otvoren medijski diskurs koji pomeraju granice utemeljuju se tokom proteklih pola veka, a po tome je tipičan internacionalni megaprojekat skulpture u Minsteru. Dobar primer na domaćoj vizuelnoj sceni je projekat Ričarda Dikona i Mrđana Bajića „Most na Kalemegdanu” koncipovan kao pešačka pasarela koja nad prometnim saobraćajnicama povezuje beogradsku Tvrđavu i Kalemegdan sa obalom reke. Na drugoj strani, kao paralelni tok domaće vitalne scene opstaje i koncept tradicionalističke skulpture, a novi primeri istrošenih narativa i promašenog konkursa su „Beogradski čitač” ili Kneginja Milica u Trsteniku. Ne pominjemo inostrane političke poklone u vajarskim ambicijama koji su nagrdili ambijentalne vizure našeg grada. Opet struka nije pitana pa je zaboravljeno da spomenik nije grobljanska figura, a na to nas opominje i Irina Subotić i njen kritičarski izbor „Spomenici i ideje“. Ova istoričarka umetnosti sa višedecenijskim profesionalnim referencama i angažovanim stavom, u „Spomenicima i idejama“ problematizuje kontekstualne, narativne i memorijske refleksije skulpture i njenog bića baziranog u proširenom polju ovog medija.

Irina Subotić ovim izborom postavlja pitanja kulturne paradigme pišući „o nerazumevanju današnjih pojmova vezanih za spomenike i memorijalna mesta, o nepoštovanju ustanovljenih kriterijuma u struci, u umetnosti, istoriji umetnosti i arhitekture, kao i u kritici, o revanšizmu u odnosu na prethodni period koji se gaji u pojedinim stručnim krugovima“. Može se reći da je izložba „Spomenici i ideje“ koncipovana po modelu promocije ideja i zalaganja za jedan drugačiji pristup ovom kreativnom fenomenu. Naime, postavljajući i samim naslovom širok tematski okvir, Irina Subotić je pozvala 20 umetnika – vajara, slikara, arhitekata, fotografa. Oni su svojim mahom nerealizovanim projektima, uspostavili relaciju sa zadatom temom problematizujući različite aspekte kulture, istorije, arhitekture, filozofije, estetske, urbane sociologije, dizajna javnog prostora, nauke, nove tehnologije kao i praktična pitanja. Ovi autori svojim radovima jasno dokazuju da kultura memorijskog koda i njena reprezentativnost nisu jedini niti dovoljni u kreativnom procesu. Ogledalo naše savremenosti i sadašnjosti ispoljava se i u medijskom i lingvističkom pluralizmu, vidljivom na ovoj postavci. Tako Radoš Antonijević u svom radu relativizuje pitanje: da li je lokacija umetničkog rada određena njegovim topografsko-urbano-istorijsko-socijalnim referencama? O osetljivosti komemorativne umetničke forme koja svojim vizuelnim i poetskim svojstvima nadrasta zadatu temu različitim sredstvima i evokacijama realizovana je u amblematskoj Nebojšinoj kuli, radu Branka Pavića, Dejana Miljkovića i Jovana Mitrovića, kao i timskom rada Mrđana Bajića, Jelice Radovanović i Dejana Anđelković kao spomen obeležje u Parku „Jelena Šantić“. „Biblioteka koje nema“ je multimedijalni rad kojim na jedan sofisticirani način Vjera Damjanović memoriše šestoaprilski udes Narodne biblioteke.

Dušan Otašević u već poznatom maniru i duhovitom tonu posvećuje svoj „Spomenik neznanom šetaču“ evocirajući građanske proteste iz devedesetih godina. O kulturi sećanja, idejnoj matrici ove izložbe, su i intrigantni i višemedijski radovi Ane Adamović, Alekse Bijelovića, Davora Ereša, Marka Lulića, Ane Nedeljković i Nikole Majdaka Ml., Miška Pavlovića, Dušana Petrovića, Pavla Stamenovića, Dušana Stojanovića i Ivana Šuletića.

„Spomenici i ideje“, jedan mogući izbor Irine Subotić, referiše na memorijal, njegovu konceptualnu i metaforičnu istorijsku sliku zasnovanu na ambivalentnim svojstvima savremene umetničke prakse. Ta razuđena praksa svojim potencijalom gotovo preslikava ukupnu duhovnu klimu novog milenijuma. Pitanja: Šta je danas spomenik? Šta je njegova pojavnost? Šta je njegovo trajanje, i svrha tog trajanja? inicirao je Davor Ereš, a ovaj izbor svakako je dao jedan mogući odgovor.