Deset vekova srpske književnosti

U sadašnjim prilikama, dok su književnost i pisci skrajnuti u nečitanje, a izdavači knjiga u raznim nevoljama, ističe akademik Miro Vuksanović,

pokretač i glavni urednik antologijske edicije „Deset vekova srpske književnosti”, nije lako ostvariti jedinstven poduhvat koji je pre sedam godina pokrenut u Izdavačkom centru Matice srpske. Reč je upravo o antologijskoj ediciji „Deset vekova srpske književnosti” u kojoj će, u prvoj seriji, biti objavljeno 120 knjiga. Prema kriterijumima i uređivačkim načelima, štampanim u svakoj knjizi sa popisom odabranih naslova, u drugoj seriji biće i pisci dvadesetog i našeg veka koji nisu u prvoj seriji, književni istoričari, kritičari i esejisti, sa hrestomatijama manje zastupljenih žanrova (putopisi, memoari, pisma).

– Od početka, od prvog kola iz 2010. godine, na ovaj milenijumski zahvat koji iz različitih epoha izdvaja glavne književne primere, od Svetog Save do danas i dalje (jer je edicija vremenski otvorena), ponekad dobronamerno, a češće bez povoda objavljuju se primedbe i prekori. Sa spiska naslova se izostavljaju imena desetine pisaca ili se tvrdi da u knjigama nema onoga što je u njima objavljeno. Poneko, u „traženju novog” tvrdi da nisu objavljeni odabrani ogledi Bogdana Popovića (a jesu, i to 2012), da nema „Saputnika” Isidore Sekulić (a ima u njenoj knjizi iz 2011), da nema Rakića, Šantića, Pandurovića, Disa i ostalih kao da druga serija u kojoj će oni biti nije antologijska i tako dalje. Nabrajanje bi se oteglo. Naročito ako bismo pominjali napade naših suseda sa kojima smo u istorijskom prožimanju imali isti ili zajednički jezik – kaže Vuksanović.

Pristižu, razume se, pohvale i podrške. Antologiju pomažu konkursi resornih ministarstava i sekretarijata, a najviše redovni pretplatnici kojih ima u zemlji i inostranstvu. Glavni oslonac poduhvata su priređivači knjiga, a to su akademici, univerzitetski profesori, književni istoričari, kritičari i pisci vični uređivačkom poslu iz svih centara u kojima se izučava srpska književnost. Uz odabrane tekstove, osim predgovora, hronologije, bibliografije, objašnjenja i drugih sadržaja koja imaju naučna izdanja, u svakoj knjizi su i kritički tekstovi iz ranijeg i sadašnjeg vremena. Tako se paralelno sa antologijskom literaturom stvara naročita hrestomatija srpske književne kritike.

I pored svih teškoća, a ovde su samo dotaknute, naglašava Vuksanović, Izdavački centar Matice srpske, bez stalno zaposlenih, sedam godina zaredom uspeva da svakog proleća objavi po deset knjiga, prošle godine dvanaest, u svečanoj opremi kakva priliči „najdalekosežnijem poduhvatu u našem izdavaštvu”, kako je ocenio žiri Sajma knjiga u Beogradu.

Upravo je objavljeno sedmo kolo u deset knjiga, a ukupno 72 knjige, na tridesetak hiljada prostranih i sitnoslovnih stranica. Svako kolo antologijske edicije „Deset vekova srpske književnosti” čine odabrane knjige pisaca koje nisu u hronološkom nizu. Tako se ilustruje celovit izdavački zahvat, a na kraju svih knjiga su osnovni podaci o objavljenim i planiranim tomovima.

U istoj knjizi sedmog kola su gotovo zaboravljeni pisci Gerasim Zelić sa „Žitijem”, pisanim u manastiru Krupa 1817, Vikentije Rakić sa spevovima i besedama, i Sava Mrkalj, pesnik, pisac „Sala debeloga jera” i Vukov prethodnik. Priređivači su Borivoj Čalić i Isidora Popović koja je pronašla nepoznate Rakićeve stihove. Pisac Milisav Savić, koji je doktorirao na ustaničkoj prozi, u istom tomu je uz „Memoare” Prote Mateje Nenadovića odabrao nepravedno zaturena sećanja Nićifora Ninkovića, prvorednog svedoka o Karađorđevom ustanku i Miloševoj vladavini. Stihove u pesmama i dramama, istorijske odsjaje u prozi, prepisku s Vukom, Njegošem i drugim savremenicima, iz obilatog dela Sime Milutinovića Sarajlije izabrao je Dušan Ivanić. Knjiga Jaše Nenadovića, s predgovorom Snežane Milosavljević Milić, ima dva romana („Vasa Rešpekt”, „Večiti mladoženja”), pripovetke, deo memoara i „pogled na knjižestvo”. Posle Branka, Zmaja i Laze Kostića štampana je antologija stihova i pripovedaka Đure Jakšića, sa dramom „Jelisaveta kneginja crnogorska”, uz izbor Duška Pevulje i iz pisama i Đurinih sećanja. Tako se osam pisaca iz 19. veka koji su uspešno vladali svim žanrovima našlo na istom mestu.

Iz književnosti 20. veka petorica pisaca u sedmom kolu imaju svoje antologijske knjige. Momčilo Nastasijević sa „lirskim krugovima”, „magnovenjima”, dramom, esejima, tamnovilajetskim i varoškim „hronikama” u Biljani Mičić ima novog i pouzdanog tumača. Predgovor o Miodragu Bulatoviću napisao je Matija Bećković, s pesmom „Koji je ono, majko?”, a Miro Vuksanović je u istim koricama sastavio pripovetke, dva romana („Crveni petao leti prema nebu”, „Heroj na magarcu”) i kratke odlomke iz četiri nedavno objavljene studije o Bulatoviću. Iz zamašnog opusa Živojina Pavlovića, koji se iskazao kao čovek sa nekoliko jednakih darova, Bojan Jović je priredio venac pripovedaka, roman „Zid smrti”, oglede o lepom i ružnom i „Monolog nad mumijama”. Bojana Stojanović Pantović uspešno je uravnotežila intelektualnost višeg reda u poeziji, drami i esejima Jovana Hristića. Poeziju, eseje i kritike Branka Miljkovića, u novom rasporedu, po tematskim ciklusima, primernim načinom dao je Radivoje Mikić.

Uređivački odbor antologijske edicije „Deset vekova srpske književnosti” od početka sarađuje s Odborom za proučavanje istorije književnosti SANU, dosledno ostvaruje svoju koncepciju i priprema izbor pisaca za drugu seriju. Glavni urednik je Miro Vuksanović, a urednici oblasti su: Zlata Bojović, Slavko Gordić, Tomislav Jovanović, Marija Kleut, Goran Maksimović, Marko Nedić, Milivoj Nenin i Mirjana D. Stefanović.