Bečlije po izboru

Specijalno za Politiku

Beč – Ove godine se obeležava pedesetogodišnjica potpisivanja Sporazuma o regulisanju zapošljavanja jugoslovenskih radnika između nekadašnje Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije i Austrije kojim je počeo najveći dobrovoljan i ekonomski motivisan migracioni talas na prostorima savremene Istočne i Centralne Evrope. Manifestacije organizovane ovim povodom, bilo da se održavaju na prostorima bivše Jugoslavije, bilo u Austriji, prolaze skoro neprimetno, reflektujući univerzalno problematičan odnos prema fenomenu takozvanih „gastarbajtera”. U kontekstu umetnosti, gastarbajteri se olako prikazuju u klišeima vezanim za folklor i narodnu muziku, neobrazovanost, primitivizam, skupe automobile i zlatne lance oko vrata, što je od samog početka masovnih migracija krajem 1960-ih bila opšteprihvaćena slika ljudi koji su se otiskivali u tuđinu. Tri godine od velikog uspeha dvodelne izložbe „Fejsles” održane u prostorijama MQ21 koje pripadaju Muzejskom kvartu, srpski umetnik i kustos Bogomir Doringer okreće se fenomenu gostujućih radnika na postavci pod nazivom „Ajnhajtsklub” („Klub Jedinstvo”), na kojoj 26 umetnika ovoj temi pristupa iz ugla neopterećenog pomenutim predrasudama.

Naslov „Ajnhajtsklub” fonološki je transkribovan onako kako bi se napisao na našem jeziku i ima višeslojno značenje. Sa jedne strane, on je motivisan paragrafom 2. člana 9. iz sporazuma potpisanog 1966. koji gostujuće radnike bodri da se organizuju u klubove radi druženja i nege sopstvene kulture i tradicije. Sa druge, on je referenca na projekat „Gastarbajterski nemački ili povratak dijakritičnih znakova” beogradskog germaniste i pisca Gorana Novakovića, „Bečlije po izboru” od 1989. Autor se na izložbi javlja jednim video radom koncipiranim u stilu promotivnog materijala i brošurama, istovremeno pozivajući posetioce da se priključe vrsti „jezičkih radionica” na kojima mogu da čitaju tekstove na njima stranim  jezicima. Pored izvoda iz njegove knjige „Ptice selice“ (Drava, 2002) u kojoj su opisane gastarbajterske sudbine, ljudi jugoslovenskog (ili drugog) porekla moći će da na perfektnom nemačkom čitaju izvode iz književnih dela, a da pri tome ne razumeju ni reč istog.

Naslov izložbe sadrži još jedno značenje, za bečku sredinu i njenu emigraciju sa prostora bivše Jugoslavije od velikog istorijskog značaja. Najstariji i najugledniji klub, odnosno kulturno-umetničko društvo koje je okupljalo desetine hiljade članova zove se „Jedinstvo“, a od spornih 1990-ih jedan je od glavnih centara srpske dijaspore. Time što je fonetski napisan kako jeste, naslov izložbe postaje grafički logo jednog prostora koji kombinuje narative i fragmente različitih kulturno-umetničkih udruženja.

„Od početka me je interesovao odgovor na pitanje da li su gastarbajterski klubovi vrsta eskapizma i utopije ili neophodna mesta učešća i osećaja kolektivnosti“, objašnjava Doringer i dodaje: „Dodatno interesantan aspekat je kako ljudi kojima je tema gastarbajterske realnosti u Austriji strana, njoj pristupaju”. Istražujući tu mogućnost, nastao je, između ostalog, i projekat koji su dva koreografa savremenog plesa – Huan Pablo Kamara (Argentina/Holandija) i Mikele Rizo (Italija/Holandija) ostvarili sa bečkim folklornim ansamblom „Stevan Mokranjac”.

– Želeli smo da ispitamo šta se dešava kada se tradicionalne folklorne numere modernizuju, kakvi rezultati iz toga proističu, kao i da spoznamo da li je tako nešto uopšte potrebno. Pri tome ne smemo da zaboravimo da je kolo ples koji se izvodi prema strogim pravilima performansa, a u ovom slučaju je stavljen u jedan galerijski prostor u kome individualnost učesnika dolazi do izražaja, istovremeno omogućavajući da duh kolektivnog zaživi, kaže Doringer za „Politiku”.

Momenat ostvarivanja kontakta emigrantskih grupa sa gradom Bečom, njegovom infrastrukturom i jezičke barijere postaju neke od centralnih tema ove izložbe koja sagledava važne aspekte takozvanog integracionog procesa. Izložba „Ajnhajtsklub“ je rezultat pregovora između MQ21, Ministarstva integracije, Ministarstva kulture, Muzejskog kvarta, a bilo je potrebno godinu i po dana da se realizuje.

Za gastarbajtere se često vezuje pojam ptica selica što takođe postaje jedna od polaznih tačaka nekoliko umetničkih projekata. Jedan od njih je i dokumentarni film Mladena Đorđevića „Gastarbajterske priče“ – o ljudima u konstantnom pokretu na relaciji Austrija – Srbija. „Curated by nature“ je naziv rada Bogomira Doringera nastalog u kooperaciji sa tri biologa iz bečkog Prirodnjačkog muzeja koji su interpretirali temu gastarbajtera kroz odabir migracionih ptica. Fokus jednog od njih je na ptice koje se iz Austrije sele zbog bolje hrane ili vremenskih uslova, a drugi na takozvanog „bečkog goluba“ (gugutke), goluba iz Azije koji je prvo emigrirao u Jugoslaviju da bi se za vreme Drugog svetskog rata preselio u Beč, gde je i ostao.

Jedno od centralnih pitanja izložbe, u doba novih migracija izazvanih drugačijim motivima nego 1960-ih. jeste – ko su novi gastarbajteri i kako su pozicionirani u društvu. Istorijski aspekat analizira arhiv Ljubomira Bratića koji je fokusiran na nastanak bečkih klubova kao mesta okupljanja na kojima se negovala jugoslovenska nostalgija.

Monumentalna instalacija – stepenište koje može da smesti 40-50 ljudi, postaće bina hora „29. novembar”, samoorganizovanog kulturnog tela iz Beča koje na izložbi u nekoliko navrata nastupa sa kritičkim, ali komičnim pristupom politici i austrijskom društvu uopšte. Još jedan interesantan muzički aspekat nalazimo u radu dramaturga i umetnice u rezidenciji Olge Dimitrijević, nastao na osnovu intervjua sa nekoliko žena (našeg porekla) različitih generacija i iz različitih socijalnih krugova koje žive u Beču. Žene su zamoljene da izdvoje muziku ili određenu pesmu koja im posebno znači, a vezanu za konkretne životne situacije. Na te pesme Dimitrijević je napisala nove tekstove po motivima iz njihovih života, baziranih na pitanjima postavljenim tokom intervjua. Od toga je nastala karaoke instalacija koja posetioce poziva da se kroz pevanje pesama o životu tih žena na neki način približe iskustvima gastarbajterskog života u Austriji.

Izložba traje do 4. septembra.