Sećanje na žrtve Drugog svetskog rata

Streljanje u Kragujevcu 21. oktobra 1941. godine jedan je od najvećih zločina nemačke vojske tokom Drugog svetskog rata. U akciji odmazde u jednom danu, za samo sedam sati, Nemci su ubili nekoliko hiljada muškaraca, žena i dece. Povod za streljanje bili su nemački gubici 16. oktobra 1941. godine, kada je u borbi sa partizanima i četnicima u okolini Kragujevca poginulo deset i ranjeno 26 nemačkih vojnika.

Posle 75 godina od ovog zločina „Pošta Srbije” je na dan stradanja pustila u opticaj marku „Sećanje na žrtve Drugog svetskog rata – Kragujevac 1941. godina”. Za motiv je izabran „Spomenik bola i prkosa” (Ante Gržetić, 1959), dok je motiv na vinjeti i koverti „Spomenik streljanim đacima i profesorima” (Miodrag Živković, 1963). U pozadini marke i koverte prikazan je tekst Obznane, kojom je nemačka mesna komanda Kragujevca objavila streljanje stanovnika Kragujevca oktobra 1941. godine. Stručnu saradnju pružila je Jelena Davidović, muzejski savetnik Spomen-parka Kragujevački oktobar, a grafička obrada je delo Nadežde Skočajić, kreatora maraka.

Nominalna vrednost marke je 23 dinara i štampana je tehnikom višebojnog ofseta u Zavodu za izradu novčanica u tiražu od 25.000 u tabačićima od po osam komada sa vinjetom u sredini.

Odmazda nemačkih snaga počela je 19. oktobra u selima Maršiću, Mečkovcu (Ilićevu) i Grošnici; za svakog ubijenog nemačkog vojnika streljano je 100, a za svakog ranjenog 50 talaca. Prema dosadašnjim podacima toga dana je streljano 415 ljudi, a 21 osoba je uspela da preživi.

Već 20. oktobra je više hiljada građana Kragujevca uhapšeno i zatvoreno u topovske šupe na periferiji grada; među njima i više stotina đaka kragujevačkih srednjih škola. Uveče, oko 18 sati, izvedena je na streljanje grupa od 123 ljudi, zatvorenika iz kragujevačkog zatvora, komunista, nacionalista i Jevreja. Bio je ovo samo uvod u tragediju koja će početi 21. oktobra u sedam sati ujutro. Iz topovskih šupa kuljale su reke ljudi koje su Nemci odvodili na streljanje. Do dva sata popodne sve je bilo gotovo. U dolinama Erdoglijskog i Sušičkog potoka ležalo je ubijeno nekoliko hiljada ljudi, među kojima oko 300 kragujevačkih mladića i đaka srednjih škola i 23 deteta, uzrasta od 12 do 15 godina, mahom Roma, čistača cipela.

Višedecenijskim istraživanjem ovog zločina u Muzeju 21. oktobar sakupljeni su podaci za 2.264 streljana lica i 31 preživelog. Major Paul Kenig, koji je rukovodio streljanjem, nadmašio je u surovosti i čudovišnu naredbu generala Franca Bemea – 100 za jednog, prema kojoj je za gubitke koje su imali trebalo da strelja 2.300 ljudi. On je u tri dana izveo na streljanje 2.854 osobe. Igrom sudbine 62 osobe su preživele. Posle rata prostor na kome je izvršeno streljanje pretvoren je u memorijalni kompleks posvećen žrtvama, a 1976. podignut je i muzej. Spomenik streljanim učenicima i profesorima postao je simbol kragujevačke tragedije i grada Kragujevca.