Spavajte, borbeni orlovi

Radi pronalaženja grobova i ekshumacije tela ruskih vojnika poginulih na Solunskom frontu, 11. novembra 1934. u Bitolj su doputovali pukovnik Skorodumov i Nikola Bogdanović. Oni su u okolini ovog grada otkrili skoro 400 grobnih mesta i organizovali Odbor za prenos kostiju poginulih ruskih vojnika, koji je bio dužan da obavi ekshumaciju i organizuje transport do Beograda. Kovčezi sa telima utovareni su na specijalni voz i ispraćeni za Beograd.

Kompozicija je u prestonicu stigla 23. maja 1935. godine. Svečanom činu prisustvovala je većina zvaničnika beogradskih kulturnih ustanova, vojske i ruske emigracije. Patrijarh Varnava je održao pomen, a procesija je iza podneva stigla do spomen-kosturnice na Novom groblju, gde su pohranjeni ostaci boraca i stvari pronađene uz tela tokom ekshumacije. Naknadno, u kosturnicu i kriptu preneti su i ostaci jednog pukovnika, 138 podoficira i vojnika, dva mornara sa broda „Tiraspolj” koji su poginuli tokom odbrane Kladova, kao i 66 preminulih zarobljenika. Tako je u kosturnici bilo pohranjeno ukupno 594 tela. Ovde su i kasnije polagani ostaci ruskih vojnika otkrivanih na različitim lokacijama.

No, u maju 1935. bila je dovršena samo kripta i spomen-kosturnica, pa su se Dobrosav Bogdanović i Skorodumov 11. juna 1935. obratili ministru dvora Milanu Antiću sa molbom da kod kralja Petra II izdejstvuje dodatnu finansijsku potporu. Antić je tek 7. decembra 1935. dostavio saglasnost na izdavanje sume od 10.000 dinara. Članovi odbora su 14. novembra 1935. skoro identičnu molbu uputili i knezu namesniku Pavlu, koji je takođe odobrio donaciju od 10.000 dinara. Akciji su se pridružili Ministarstvo vojske i mornarice sa 15.000, patrijarh Varnava sa 10.000 i kraljica Marija sa 5.000 dinara. Tako je kompletna kompozicija dovršena početkom januara 1936. godine.

Na trećoj ceremoniji, 12. januara 1936, ponovo je prisustvovao veliki broj eminentnih zvanica. Nakon činodejstvija, kraljev izaslanik pukovnik Savić zvanično je otkrio spomenik i predao ga na staranje pukovniku Skorodumovu. O Spomeniku ruske slave brigu su vodili pripadnici Opolčenija, ali i drugi emigranti sve do 1944. godine. No, većina članova RNO priključila se Ruskom zaštitnom korpusu, koji se 1944. povukao sa teritorije Jugoslavije. Tako je spomenik, sve do 1995, bio zaboravljen i zapušten.

Spomenik je izgrađen od sivog kamena i predstavlja tipični monolitni stub pobede. Postament je u obliku trostepene piramide asiro-egipatskog tipa. Sa prednje strane postamenta nalazi se duboki portal vizantijsko-romanskog tipa, koji vodi u kriptu. Na postament je postavljen masivni kameni kružni stub, koji, prema zamisli autora, simbolizuje Rusiju. Na prednjoj strani stuba nalazi se bronzani mali grb imperijalne Rusije i 1914. godina. Na levoj strani uklesan je natpis „Hrabroj paloj braći Rusima pri odbrani Beograda, na Solunskom frontu i na ostaloj teritoriji Kraljevine Jugoslavije 1914–1918”.

Na zadnjem delu stuba je posveta na ruskom jeziku: „Večna slava imperatoru Nikolaju II i 2.000.000 ruskih vojnika Velikog rata”. U podnožju stuba isklesana je figura ruskog vojnika koji u poluležećem stavu zamahuje sabljom šaškom, štiteći rusku zastavu. Iznad portalnog luka je „opolčenjski krst”, a iznad ulaza u kriptu urezan je prvi stih patriotske pesme Konstantina Oljenina – „Spavajte, borbeni orlovi”. Oljenin je, inače, još 1904. godine ovu pesmu posvetio Bratskom groblju podignutom u čast Krimskog rata i herojske odbrane Sevastopolja 1854–1855. godine.

Na vrhu stuba je kamena figura Sv. Arhistratiga Mihaila, koji stoji na simboličnoj predstavi zemaljske kugle. Svetac u levoj ruci drži mač, a oko desne su mu omotani raskinuti lanci koji simbolizuju slobodu. U kripti su bili položeni limeni sanduci sa telima „135 ruskih branilaca Beograda”, dok su ostaci vojnika sa Solunskog fronta pohranjeni na donjem nivou, u kosturnici.

U kripti su bile izložene ikone koje su građani Moskve darivali 7. specijalnom pešadijskom puku pred odlazak na Solunski front, kao i ikone Sv. Nikolaja Čudotvorca i Sv. Velikomučenika Dimitrija. Posebne ukrase u kripti predstavljali su svećnjak, izrađen od tri ruske puške „berdan” i odgovarajućih metaka, kao i centralni luster, sastavljen od četiri šaške Kubanske kozačke vojske. Osim toga, u istom prostoru se nalazio i gvozdeni krst, izrađen od železničkih šina, sa natpisom „Ruski heroji koji su položili život za slobodu Srbije”.

Na svakom kamenom bloku postamenta kosturnice bilo je urezano ime darodavca. Nažalost, prilikom poslednje rekonstrukcije spomenika peskarenjem su uništena imena većine darodavaca. Isto tako, posle Drugog svetskog rata iz kripte su nestale ukrasne puške i šaške i do danas nisu pronađene.

(Medija centar „Odbrana” naredne godine objavljuje  knjigu vojnog istoričar i saradnika „Politike” Branka Bogdanovića – „Zaboravljeni i nestali”. Studija se bavi zaboravljenim i uništenim spomenicima srpskih, ruskih, francuskih, ali i neprijateljskih vojnika palih tokom Velikog rata)