Dan kada se Vojvodina ulila u maticu

Stvaranju države Južnih Slovena, odnosno proglašenju Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 1. decembra 1918. prethodila je odluka Velike narodne skupštine o ujedinjenju Vojvodine sa Srbijom, doneta 25. novembra. Reč je o dalekosežno važnom istorijskom događaju, na šta je nedavno ukazao i predsednik Tomislav Nikolić. Govoreći u Novom Sadu na obeležavanju 98. godišnjice od odluke Velike narodne skupštine, on je najavio da će Vladi Srbije predložiti da se 25. novembar proglasi državnim praznikom.

„Molimo vladu bratske Srbije da na kongresu mira zastupa naše interese. Priključujemo se Kraljevini Srbiji koja svojim dosadašnjim radom i razvitkom ujemčava slobodu, ravnopravnost, napredak u svakom pravcu ne samo nama, nego i svim slovenskim, pa i neslovenskim narodima koji sa nama zajedno žive. Ovaj naš zahtev hoće ujedno da pomogne težnje svih Jugoslovena, jer je naša iskrena želja da srpska vlada udružena sa Narodnim većem u Zagrebu učine sve da dođe do stvaranja jedinstvene države Srba Hrvata i Slovenaca, pod vođstvom kralja Petra i njegove dinastije.” Ovo je, između ostalog, navedeno u odluci Velike narodne skupštine Vojvodine (Banata, Bačke i Baranje) održane u Novom Sadu, 25. novembra 1918. godine.

Njome je potvrđena želja većine vojvođanskog stanovništva da se ujedini sa Srbijom, kao svojom maticom, pa da tek onda uđe u sastav zajedničke južnoslovenske države. Zato većina istoričara podržava predlog da se ovaj datum obeležava kao državni praznik, budući da on simbolizuje jedinstvo srpskog naroda i potvrđuje da je Vojvodina neraskidivi deo Srbije.

Na Velikoj narodnoj Skupštini bilo je prisutno 757 poslanika iz 211 opština Banata, Bačke i Baranje, uključujući i krajeve koji neće ući u sastav Kraljevine SHS. Među njima je bilo najviše Srba – 578, ali je bilo i pripadnika drugih naroda – Bunjevaca (84), Slovaka (62), Rusina (21)... Među poslanicima je bio i jedan Mađar, dvojica Hrvata i nekoliko Nemaca. Skupštini je predsedavao dr Ignjat Pavlas, a odluku o ujedinjenju sa Srbijom i potrebi stvaranja zajedničke jugoslovenske države pročitao je Jaša Tomić. Tada je doneta i odluka o formiranju Narodnog odbora za Banat, Bačku i Baranju (neka vrsta pokrajinske vlade ) za čijeg je predsednika izabran Jovan Lalošević. Na skupštini je doneta i odluka o potrebi očuvanja svih prava neslovenskih naroda, pa se tako u tački četiri kaže „ne srpskim i ne slovenskim narodima koji ostaju u našim granicama obezbeđuje se svako pravo koje žele, da kao manjina sačuvaju i razvijaju svoje nacionalno biće“. Ista prava tražena su za srpski i ostale južnoslovenske narode koji će ostati izvan granica nove države.

Inače, pre održavanja skupštine bila su se izdvojila dva mišljenja u kom bi pravcu ona trebala da krene. Prema prvom, koje je zastupala grupa „prečanskih“ političara, Banat, Bačka i Baranja trebalo je prvo da se pripoje u Zagrebu tek proglašenoj Državi Slovenaca, Hrvata i Srba, a onda ujedine sa Srbijom u novu, južnoslovensku državu. Međutim, većina poslanika zastupala je mišljenje da se prvo treba ujediniti sa Srbijom, pa onda proglasiti zajedničku državu, što je i prevagnulo. Zato je, povodom desetogodišnjice ujedinjenja „Politika“ u broju od 25. novembra 1928. objavila članak u kojem se, pored ostalog kaže: „U istoriji grada Novog Sada događaji koji su se zbili pre 10 godina biće obeleženi kao najsvetiji. Blagodareći pobedama srpske i savezničkih vojski na balkanskom ratištu Srbi su iskoristili rasulo austrougarske vojske i u duhu demokratskog Vilsonovog načela o samoopredeljenju naroda doneli odluku o otcepljenju od Ugarske i prisajedinjenju Srbiji.“

Da stvari krenu u ovom, po srpski narod povoljnom, pravcu najviše su doprineli uspesi srpske vojske koji su zadivili svet, kao i rasulo Centralnih sila, pre svih Austrougarske na kraju rata. Tako je početkom novembra 1918. u Budimpešti izbila revolucija, koja se proširila i na druge delove Ugarske, a srpska vojska, već je bila oslobodila Beograd i izbila na Dunav i Savu. U Novom Sadu 3. novembra održan je zbor najviđenijih Srba i doneta odluka o formiranju Srpskog narodnog odbora, a promovisana je i ideja o samoopredeljenju srpskog naroda i potrebi održavanja skupštine na kojoj će to biti potvrđeno. Da sve protekne na miran način, uz očuvanje dobrih međunacionalnih odnosa, pobrinula se i tada osnovana Srpska narodna straža. Zasluge za to što su se ostaci austrougarske vojske mirno i bez borbe povukli najviše pripadaju srpskim vojnicima koji su do oktobra 1918. bili internirani u austrougarske logore, a koji su tih dana vozom pristigli u Novi Sad. Njih je predvodio potporučnik Boško Pavlović, koji je u to vreme s pravom smatran junakom Novog Sada. Inače, „regularne“ jedinice srpske vojske  koje je predvodio major Vojislav Bugarski ušle su u Novi Sad 9. novembra 1918.

Tih dana odigrali su se i drugi događaji važni za sudbinu srpskog naroda. Samo dan posle skupštine u Novom Sadu, u Podgorici je održana Velika narodna skupština srpskog naroda u Crnoj Gori, na kojoj je doneta odluka o ujedinjenju sa Srbijom i zbacivanju dinastije Petrović sa vlasti. Nešto ranije, 29. oktobra, u Zagrebu je proglašena Država Slovenaca Hrvata i Srba, za čiji je vrhovni organ proglašeno Narodno vijeće Slovenaca Hrvata i Srba. To veće imalo je zadatak da sa srpskom vladom dogovori uslove o ujedinjenju i pripremi proglašenje nove jugoslovenske države, Kraljevine Srba Hrvata i Slovenaca, što se i dogodilo 1. decembra u Beogradu.