Istorijski i mitski Apis

Dragutin Dimitrijević Apis bio je samo jedna od izuzetnih, vanserijskih ličnosti koje su obeležile istoriju Srbije s kraja 19. i početka 20. veka. Kao i ostale ličnosti iz ovog burnog i presudnog doba, Apis ima svoju stvarnu, istorijsku sudbinu i svoju promenljivu, posthumnu reputaciju. Istorijski i mitski Apis nisu ista ličnost. I jedan i drugi zaslužuju podjednaku pažnju – do danas, kada iz srpske vlade dolazi inicijativa za prenošenje Apisovih posmrtnih ostataka, uz državne počasti, sa solunskog Zejtinlika u Beograd. Sa druge strane, srpski pisci, publicisti, pa čak i istoričari o Apisu pišu sa čudnovatom mržnjom, pri čemu u njemu pronalaze krivca za današnje atentate i zločine. Sve to već spada u mitsku sliku i političku zloupotrebu Dragutina Dimitrijevića Apisa. I te uzburkane strasti, posle celog jednog veka, međutim, svedoče da Apis ostaje jedna od fascinantnih, istraživački najprivlačnijih ličnosti moderne srpske istorije.

Dragutin Dimitrijević Apis pripadao je oficirskom sloju, koji je kralj Milan Obrenović učinio privilegovanom društvenom elitom. I po svojim porodičnim vezama, Apis je bio blizak obrenovićevskim, liberalnim upravljačkim krugovima. Zavera i Majski prevrat iz 1903. bili su, pored ostalog, posledica Milanovog pada u sinovljevu nemilost, političkih kriza, dvorskih skandala, ponižavanja vojske i slabljenja njenog društvenog prestiža.

Ceo potonji život Dragutina Dimitrijevića Apisa biće određen onim što se dogodilo u noći Majskog prevrata. Moć za kojom su težili Apis i njegovi prijatelji, zaverenici iz 1903, bila im je potrebna i da bi se zaštitili od progona i kazne.

Srbija je u ovom dobu imala dva središta političke moći: vladu i vojsku. Posle proglašenja Aleksandra Karađorđevića za prestolonaslednika, umesto starijeg Đorđa, opet uz podršku Apisa i zaverenika iz 1903, postepeno će se, kao važan činilac političkog života, pojaviti i kruna. Srpski politički život će, posle vojnog poraza i napuštanja zemlje 1915. godine, imati tri centra političke moći, oličena u tri ličnosti: Aleksandru, Pašiću i Apisu. Pad Dragutina Dimitrijevića Apisa biće posledica njihovih međusobnih, izbegličkih sukoba.

Glavni uzrok Solunskog procesa Apisu i njegovim „crnorukcima“ nije bio Sarajevski atentat, nego borba između regenta Aleksandra i pukovnika Apisa za vlast nad vojskom. Mladi regent je 1915. počeo da preuzima poluge političke i vojne moći. Nije trpeo ni Pašića ni Apisa.

I Aleksandar i Apis znali su da su Karađorđevići bili dužnici zaverenika iz 1903. godine. Deo zaverenika je tada, međutim, udružen sa Aleksandrom, tražio Apisovu glavu. Sve je to zapečatilo njegovu sudbinu. Duh 1903. godine nastaviće da prati i samog Aleksandra. Petar Živković, vođa „belorukaca“, imaće ključnu ulogu u uspostavljanju Šestojanuarske diktature. I kralj će izgubiti glavu u novom atentatu.