Noć, ulica, fenjer, apoteka

Istoričari nisu složni kad je reč o tačnom datumu smrti Jugoslavije. Jedna od dobro argumentovanih teza navodi da je SFRJ formalno prestala da postoji 15. januara 1992. godine kad su nezavisnost Hrvatske i Slovenije priznale Nemačka, Francuska, Velika Britanija, Italija i sve članice tadašnje Evropske zajednice, kao i Austrija, Švajcarska, Kanada, Bugarska i Mađarska. Sve dotad se iz perspektive međunarodnog prava moglo tvrditi, usprkos svoj prolivenoj krvi, da u Jugoslaviji zapravo besni unutrašnji sukob, odnosno građanski rat.

U Hrvatskoj je pre nekoliko dana pompezno obeleženo četvrt veka nezavisnosti uz koncert Tereze Kesovije na Trgu bana Jelačića. Kad god čujem frazu „četvrt veka“ setim se one prelepe pesme Aleksandra Bloka koja (u prevodu Stevana Raičkovića) počinje stihom „Noć, ulica, fenjer, apoteka“ i u kojoj se kasnije kaže: „Živi makar još i četvrt veka/ Biće tako, bez izlaza, sve.“ Tih četvrt veka za Bloka su paradigma dugog perioda; to je uostalom više od pola Blokovog života. I makar bio svestan da izlaza nema, Blok je pre stotinu godina, u vreme Oktobarske revolucije, pomislio da ona predstavlja nekakav izlaz.

Pre tačno stotinu godina, 20. jula 1917, Vlada Kraljevine Srbije i Jugoslovenski odbor doneli su Krfsku deklaraciju u čijem prvom članu stoji „Država Srba, Hrvata i Slovenaca, poznatih i pod imenom Južnih Slovena ili Jugoslovena, biće slobodna, nezavisna Kraljevina s jedinstvenom teritorijom i jedinstvenim državljanstvom. Ona će biti ustavna, demokratska i parlamentarna monarhija na čelu sa dinastijom Karađorđevića, koja je dala dokaza, da se s idejama i osećanjima ne dvoji od naroda i da stavlja narodnu slobodu i volju vrh svega.“ Za Južne Slovene to je tada bio najbolji izlaz.

Čitajući hrvatske novine ovih dana, čini se da se tamo, i četvrt veka nakon nestanka Jugoslavije, bivše zemlje još boje. Ivo Lučić tako poručuje da „bitka za punu nezavisnost izvan balkanskih asocijacija očito još nije završena“, dok se Nino Raspudić pribojava da je mit Jugoslavije „svesno guran projekt“, a da se od postjugoslovenskog prostora u Hrvatskoj pokušava napraviti „samorazumljivi politički okvir, čije nametanje nije prestalo ni nakon što je Hrvatska ipak pripuštena u EU izvan balkanskog paketa.“ Ipak, većina hrvatskih komentatora, čak i među više patriotski nastrojenima, ne sumnja da je na kraju Prvog svetskog rata Jugoslavija predstavljala prihvatljivo tranzitno rešenje.

Za razliku od ostalih postjugoslovenskih država, Srbija svoju sadašnju nezavisnost nije stekla aktivno, nego pasivno. Srbija je, naime, postala nezavisna – otcepljenjem Crne Gore. U tom smislu je i pitanje odnosa prema Jugoslaviji u Srbiji došlo na red sa izvesnim zakašnjenjem u odnosu na druge bivše jugoslovenske republike. U delu javnosti poslednjih godina sve je popularnija koncepcija prema kojoj je Jugoslavija bila greška. I makar s psihološke tačke gledišta mogli razumeti koren ove zablude, valja joj se ipak suprotstaviti.

Nikad ne treba zaboraviti: današnja Republika Srbija je pravna naslednica Jugoslavije. Ona baštini ne samo jugoslovenska sportska odličja i kulturne trofeje, nego i jugoslovensku simboliku, simboliku velike istine koju je naslutio Stanko Cerović, a koja kaže „ako se sudi po umnožavanju sile i para, dvadeseti vek je bio američki, ali ako se gleda po nadama i zanosima ljudskih masa, po uloženom naporu i žrtvama, onda je bio jugoslovenski; jugoslovenski je najviše po snazi iluzija i uzaludnosti vere.“ Ono najbolje i najmodernije u današnjoj Srbiji posledica je emancipacije iz jugoslovenske ere. U tom smislu je bespredmetno igrati se alternativne istorije. Svaki je ishod jedini ishod. U budućnost treba ići naslanjajući se na postojeću tradiciju. To ne znači sanjati o obnovi Jugoslavije u nekadašnjim granicama, nego iskoristiti bolju prošlost za napredak u sadašnjosti i budućnosti, na način na koji Austrija koristi nasleđe Austro-Ugarske.

Na prosta pitanja najbolje je dati prost i kratak odgovor. Kad neko pomene da je Jugoslavija bila greška obično se prisetim intervjua koji je u oktobru 1992. godine Emir Kusturica dao „Njujork tajmsu“. Na kraju razgovora novinar ga pita misli li da je stvaranje Jugoslavije, „uz mešanje naroda, religija i jezika pod jednom vlašću“, bilo greška. Kusturica spremno odgovara: „Ne mislim da je to bila greška. Bez Jugoslavije ne bi bilo Andrića.“

Dobro zvuči ta parola i posle četvrt veka.

*Pisac i novinar