„Karađorđe” iz 1911. u Zagrebu 2017.

Čudi što se kinematografija nama bliska i vrlo razumljiva, vrlo retko nalazi na hrvatskom repertoaru. Važno je da se dobije uvid u srpsku kinematografiju, jer tu su stari filmovi, počevši od ‘Karađorđa’ iz 1911. godine – izjavila je Agar Pata iz Hiz Hrvatskog filmskog saveza povodom Dana srpskog filma koji se od trećeg do sedmog aprila održavaju u Zagrebu.

Reč je o smotri, prvoj takve vrste, koja je otvorena projekcijom filma „Maratonci trče počasni krug” Slobodana Šijana u dupke punoj sali bioskopa „Tuškanac”. Otvaranju su prisustvovali ambasadorka Srbije Mira Nikolić, mitropolit zagrebačko ljubljanski Porfirije, političari Milorad Pupovac i Boris Milošević, predstavnici grada Zagreba, diplomatskog kora i ljubitelji filma.

Publici su pored „Karađorđa (Život i dela besmrtnog vožda Karađorđa)” Čiča Ilije Stanojevića, koji se smatra prvim celovečernjim igranim filmom na Balkanu; ponuđeni nemi film „Grešnica bez greha” iz 1930. godine, Koste Novakovića; i prvi srpski dugometražni zvučni film „Nevinost bez zaštite” Dragoljuba Aleksića, iz 1942.

Tu su i „Plastični Isus” Lazara Stojanovića (1971), „Nacionalna klasa” iz 1979. i Specijalno vaspitanje” iz 1977. Gorana Markovića, „Tilva Roš” Nikole Ležaića (2010), Praktični vodič kroz Beograd sa pevanjem i plakanjem” Bojana Vuletića (2011), „S/Kidanje” Koste Đorđevića (2013), „Travelator” Dušana Milića (2014), „Otvorena” Momira Miloševića (2016) i „Vlažnost” Nikole Ljuce (2016).

Ljubiteljima filma sigurno je bilo zanimljivo staro ostvarenje „Karađorđe” – film koji je premijerno prikazan u bioskopu „Mali Pariz” u Beogradu 1911. Zanimljivo je da projekcija filma takvog naziva nije izazvala reakcije hrvatskih desničara, osim ljutih komentara anonimnih čitalaca na portalima. „Karađorđe” je razvijen i kopiran u laboratorijama „Pate” u Parizu. Prikazan je u Smederevu, Nišu, Valjevu, Skoplju, Sarajevu, i 1928. našim iseljenicima u Americi. Zatim je nestao, da bi se ponovo pojavio pred gledaocima 2004. godine – na 200. godišnjicu Prvog srpskog ustanka. I to tako što je upravnik Filmskog arhiva Jugoslovenske kinoteke Aleksandar Erdeljanović 2003. od svog bečkog kolege saznao da se u Austrijskom filmskom arhivu nalaze i neki stari srpski filmovi, među njima i „Karađorđe”.

Snimatelj filma bio je Francuz Luj de Beri, producent Svetozar Botorić, trgovac i vlasnik beogradskog hotela „Pariz” na Terazijama, a Karađorđa je tumačio Milorad Petrović...

Dani srpskog filma zamišljeni su tako da posetiocima predstave bisere srpskog i jugoslovenskog filma, snimljene pre Drugog svetskog rata, koje publika nije imala prilike da vidi, prikažu filmove koji predstavljaju zlatni period kinematografije SFRJ, ali i one nastale poslednjih godina u srpskoj produkciji, koji nisu bili dostupni široj javnosti, osim na nekoliko festivala.

Ova filmska revija, kako je u „Jutarnjem listu” primetio poznati hrvatski filmski kritičar Nenad Polimac, predstavlja fascinantni uvid u daleku prošlost. Polimac ocenjuje da je ova smotra „važna dopuna slici srpskog filma koji stiže na naš repertoar, a ta je kinematografija neuporedivo podsticajnija nego što se to da naslutiti po programu domaćih sinepleksa”.

Agar Pata iz Hrvatskog filmskog saveza za portal ‘Novosti’ je rekla da Dani srpskog filma mnogo znače za hrvatsku kulturnu scenu.

– Srpski filmovi vrlo retko su na hrvatskom repertoaru. Od svih filmova koji se prikazuju na Danima, otkupljen je tek film ‘Vlažnost’ Nikole Ljuce. ‘Tilva Roš’ je prikazan samo na festivalima, ali ne u bioskopu – rekla je Agar Pata.

Dani srpskog filma u Kanadi i Australiji prerasli su u festivale, i to je dugoročna strategija FCS-a, kaže za naš list Boban Jevtić, direktor Filmskog centra Srbije (FCS). U pripremi je, kako dodaje, sličan projekat sa Slovenijom, i uopšte, drugim sredinama u kojima srpski filmovi nisu otkupljeni.

Organizatori manifestacije Dani srpskog filma u Zagrebu su Jugoslovenska kinoteka, Filmski centar Srbije, Ambasada Srbije, Hrvatski filmski savez, Srpsko narodno vijeće i Zagreb film festival.

Veliko interesovanje za "Maratonce"

Na Danima srpskog filma bili su Jugoslav Pantelić, direktor Jugoslovenske kinoteke, Aleksandar Erdeljanović, direktor Arhiva Kinoteke, Marjan Vujović, upravnik Muzeja Kinoteke, reditelji Slobodan Šijan, Kosta Đorđević, Bojan Vuletić, Momir Milošević i glumac Stojan Đorđević. Jugoslav Pantelić kaže za naš list da su reakcije na film „Maratonci”, u novoizrađenoj kopiji, sa originalnom špicom, bile odlične.

– Taj film s godinama dobija na znatno većoj ozbiljnosti, s obzirom na to da ga ljudi više ne posmatraju isključivo kao komediju, već kao film koji je nagovestio sve ono što je Dušan Kovačević želeo da kaže gledaocima te 1981. godine. Zagrebačka kulturna javnost pokazala je izuzetno interesovanje za filmove koje do sada nisu mogli da vide – za one s početka 20. veka, kao i za restaurisane kopije poput „Plastičnog Isusa”– ističe Jugoslav Pantelić.

Šijan – cena mojih filmova skače kod selektora

„Moji filmovi godinama su bili deo ovakvih programa, ali retko su ih otvarali, šta znači da je njihove cena skočila u selektorskom mozgu. Mi volimo komediju, ali je ne cenimo dovoljno – rekao je Šijan nakon projekcije „Maratonaca”.