Svedočenja s raskršća

Sve prikupljene muzealije potiču sa prostora Zrenjanina i Banata, što ne znači samo da su tu napravljene, već i da su tu bile u upotrebi. Arheološko odeljenje predstavilo je hrišćanske sakralne predmete iz srednjeg veka, a odabir predmeta pao je na krstove, korpuse i prstenje sa motivom krsta. 

Zbirka primenjene umetnosti predstavljena je raznolikim materijalom iz perioda novog veka i najnovijeg doba u vidu krstova, statueta, kandila, ikona, religioznih predstava i slično.

Izložbom „Na raskršću” osvetljen je jedan segment hrišćanske kulture, tradicije i umetnosti koja se neguje na prostoru Banata više od hiljadu godina. Za to vreme su ovde živeli Stari Sloveni, Avari, Mađari i Srbi stigli kasnijim seobama, Nemci.

Zato su i artefakti zrenjaninskog muzeja veoma šaroliki i impozantni.

Tako na izložbi postoji crkveno zvono koje je pravoslavnom hramu poklonio Venceslav Klei, Čeh koji se doselio u Bečkerek i tu prihvatio pravoslavlje. Zvono je poklonio novopodignutom hramu Uspenja svete Bogorodice, koji je podignut prvi u Bečkereku, nakon što su Turci pre njega srušili dva pravoslavna u 17. veku.

Izloženo je i zvono koje je čuveni bečkerečki apotekar Milivoj Moljac poklonio gradu pošto ga je doneo iz Rima. Rusku pravoslavnu ikonu u grad na Begeju doneo je Ferenc Pal, inače katolik.

Gotovo dve trećine, od ukupno 39 predmeta, koje publika ima priliku da pogleda na izložbi, do danas nikada nije bilo izlagano, a samo pet njih je publikovano u stručnim publikacijama.

Po značaju među eksponatima ističu se bronzani krst relikvijar iz perioda IX-XI vek koji predstavlja jedan od najvažnijih indikatora tradicije hodočašća koja je praktikovana u srednjem veku.

U njemu su se čuvale relikvije, koje su iz crkvenih i proizvodnih centara sa istoka Vizantije i Svete zemlje, putem hodočašća i poklona dolazile na područje Balkana. Kao izuzetno dragoceni predmeti, relikvijari su bili deo diplomatskih razmena.

Prestoni duborezni krst iz XVIII veka, koji se čuva u originalnoj kutiji, okovan je pozlaćenom srebrnom filigranskom žicom i granulacijama sa aplikacijama od poludragog crvenog kamenja i sedefa. Krst je obrađen u duhu postvizantijske tradicije sa elementima nadolazećeg baroka.

U muzej je stigao pre Drugog svetskog rata u vidu poklona Srpske pravoslavne crkvene opštine iz Botoša, a čuvao se u čuvenom botoškom Namastiru. Dobijen je zaslugom rukovodioca muzeja između dva svetska rata Lazara Nikolića. Ovaj krst je nakon 42 godine čuvanja u muzejskom sefu prvi put predstavljen široj i stručnoj javnosti.

– Ruska bronzana triptih ikona iz perioda XVI-XVII vek izrađena je tehnikom livenja manufakturno u kalupu, ali sačuvani broj primeraka je izuzetno mali. Na osnovu mojih istraživanja postoji samo još jedan sačuvani kompletan primerak i on se čuva u privatnoj kolekciji u Rusiji. Na njenoj pozadini je izlivena predstava Gorgone (glava sa zmijama), koja je imala apotropejsku funkciju – kaže istoričar umetnosti Dejan Vorgić.

Arheolog Aleksandar Šalamon kaže da se interpretacijom arheološkog materijala stiče uvid u različite promene u organizaciji i odnosu društvenih zajednica u prošlosti. Predmeti sakralnog karaktera iz Arheološkog odeljenja upravo svedoče o jednoj kulturnoj transformaciji kao što je hristijanizacija lokalnog stanovništva na prostoru Banata u srednjem veku.

Dva bronzana korpusa za procesijske ili oltarske krstove, uz pečatni bronzani prsten (XII-XIII vek), koji su pronađeni na prostoru između dva banatska sela, Sečnja i Sutjeske, predstavljaju dokaz o postojanju značajnog crkvenog centra, koji se spominje u crkvenim spisima, a koji je širio svoj uticaj na prostoru ovog dela Banata. – Predstava raspetog Hrista na ovim korpusima ima snažne elemente romaničkih i gotičkih ikonografskih rešenja.

Poreklo ovih korpusa, verovatno iz francuskih radionica, ukazuje na uspostavljanje trgovinskih i kulturnih veza sa centralnom i zapadnom Evropom koje su održavane preko i pod patronatom Ugarske – ističe Šalamon.

Publika će izložbu moći da pogleda u Malom salonu Narodnog muzeja Zrenjanin do 17. maja.