Kako su zanemarene arhivalije

One arhivalije koje je sakupio mladi istoričar Slobodan Milin, arhivar u zrenjaninskom Istorijskom arhivu, upravo izložene u salonu ove kuće, podsećaju na teške uslove u kojima je delovala SPC u gradu na Begeju. Najstariji izloženi dokumenti potiču iz polovine 18. veka od kada je sačuvan takozvani prvi domovni protokol, odnosno popis domaćinstava iz 1746. godine. Tu su i dopisi temišvarskih vladika iz sedišta tadašnje Banatske eparhije i nadležnih političkih vlasti iz toga vremena. Arhivalije su u kontinuitetu sačuvane od 1853. godine dok je starija arhiva najverovatnije postradala u smutnim vremenima revolucije 1848/49. godine.

Autor izložbe kaže za „Politiku” da je ona najvećim delom sačinjena od zapisnika crkvenih i crkvenoškolskih odbora dok naročito važnu građu za istoriju naselja ovog dela Banata čini građa Bečkerečkog protoprezviterijata.

– Tu su i molbe, popisi učenika, spiskovi crkvenih birača. Pažnju privlače zapisi s margina starih bogoslužbenih knjiga. Na takvim mestima su i zapisi o velikom požaru koji je zadesio Veliki Bečkerek 1807. godine, u mesecu avgustu. Interesantno je da se ovde prvi put izlažu dokumenti iz crkvenog arhiva koji predstavljaju prvorazredne izvore za istoriju grada – kaže mladi istraživač.

Prema njegovim rečima, veze Zrenjanina, odnosno Velikog Bečkereka i Petrovgrada, kako se grad na Begeju zvao, s organizacionim strukturama Srpske pravoslavne crkve i njenom jerarhijom sežu duboko u pozni srednji vek, kada su vlast nad onovremenim Bečkerečkom i njegovom oblašću držali srpski despoti Stefan Lazarević i Đurađ Branković. Ktitor znamenitog manastira Drenovca koji se, sudeći po malobrojnim pisanim tragovima, nalazio u okolini današnjeg Zrenjanina bio je ako ne sam despot Stefan ili Đurađ, onda neko iz uglednih veleposedničkih porodica Jakšića i Belmuževića. Pomeni hilandarskog metoha Bakeboš – u blizini današnje Arače, ostataka, kako se pretpostavlja samostana kod Novog Bečeja – koji je postojao i pre dolaska Turaka 1551. godine, živo svedoče o dubokim korenima i starini srpskog pravoslavlja u Banatu. Bečkerečki Uspenski i Vovedenski hramovi na čiji pomen nailazimo u Pećkom katastigu, popisu priložnika iz 1660. i 1666. godine, najverovatnije su podignuti na temeljima starijih i skromnijih pravoslavnih bogomolja koje datiraju iz 15. veka. Bečkerečka episkopija pominje se već nakon obnove Pećke patrijaršije 1557. godine koja je vaspostavljena zaslugama Mehmed-paše Sokolovića, tada velikog vezira. Vremenom je Bečkerečka eparhija uzdignuta u rang mitropolije, o čemu nam svedoče zapisi o dvojici arhijereja, mitropolitu Visarionu iz 1609. i mitropolitu Mihailu 1687. godine.

Veoma teška vremena nastupila su s austro-turskim ratovima, a naročito onom iz 1716–1718. godine. Vraćanje Banata pod okrilje Habzburške monarhije bilo je jedan od uslova Požarevačkog mira 1718. godine. Ondašnja slika Bečkereka bila je žalosna. Grad popaljen, tvrđava razrušena, a stanovništvo najvećim delom raseljeno. Kuga koja je harala Banatom 1735. godine još je više doprinela opštoj nesreći koja je vladala posle ratova. U takvim uslovima su preostali bečkerečki Srbi, mahom trgovci i zanatlije, na mestu oštećene bogomolje započeli zidanje Uspenskog hrama 1744. i dovršili ga 1746. godine, najverovatnije na mestu starog, trošnog hrama. Iako je crkveni toranj sa zvonikom podignut tek 1758. godine, o lepoti novosazidanog hrama, ali i o ekonomskom ekonomskom oporavku Srba Bečkerečana, svedoči opis crkava u Temišvarskoj episkopiji iz 1758. godine, gde stoji da je Uspenska crkva u Velikom Bečkereku bila jedini hram u eparhiji pokriven crepom.

Opis Uspenskog hrama s inventarom sačuvan je u okviru Domovnog protokola iz 1746. godine. Srbi su tada, kao i 1773. godine kada su iznova popisani pravoslavni domovi, činili ogromnu većinu varoškog stanovništva. Prvi starešina novog hrama bio je protoprezviter Ilija Nikolajević rodom iz Temišvara koji se bogoslovskoj nauci i pastirskoj dužnosti učio u rodnom gradu kod magistera Rake i u Beogradu kod izvesnog Grka Anatolija.

Današnja crkva Vavedenja Presvete Bogorodice podignuta je 1777. godine na temeljima starijeg hrama koji je takođe bio posvećen prazniku Vavedenja. Iz protokola Temišvarske eparhije (1758) vidi se da je stara crkva bila sagrađena od nepečene cigle (ćerpiča) i da je imala drveni toranj. Zabeleženo je i da su ga sazidali hilandarski jeromonasi.

U periodu između dva svetska rata Srpska pravoslavna crkvena opština u Bečkereku, odnosno Petrovgradu, posvetila se obnovi hramova. Uspenski hram je obnovljen 1928. godine, kada je sprovedena i elektrifikacija. Po želji vladike banatskog Georgija Letića počeo se zidati manastir prepodobne Melanije Rimljanke koji je osveštan nakon njegove smrti 1935. godine.

U periodu 1746–1946, iz koga potiču izložene arhivalije, a koji je istraživao Slobodan Milin, Srbi su uvek bili znatna većina. O njima postoji veoma značajna arhivska građa, ali je interesantno da je ona malo istraživana korišćena i objavljivana u javnosti – u daljoj istoriji zbog stalnog njihovog tlačenja od strane vlasti, a u novijim vremenima, u socijalizmu, zbog toga što potiče iz crkve.