Antičke tajne lokaliteta Kale na Rujenu

Lokalitet se nalazi na severoistočnoj padini planine Rujen i prema procenama zauzima oko pet hektara, za sada je istraženo samo oko šest procenata tog prostora. Najznačajniji deo nalazi se u podnožju ispod brda Kale gde protiče omanja Krševička reka – bujični vodotok koji je u prošlosti poplavama naneo velike količine peska i zatrpao značajan deo lokaliteta.

– Upravo zato smatramo da bi prostor koji je nama zanimljiv mogao da bude i veći. Najznačajnija arhitektonska faza datira u vreme od druge polovine četvrtog do sredine trećeg veka pre nove ere. Radi se o tipičnoj grčkoj formi gradnje koja je karakteristična za Mediteran, što ovo naselje čini posebnim kad je reč o Srbiji. Donji delovi bedema građeni su od kamenih kvadera, dok su gornje partije pravljene od ćerpiča, cigle sušene na suncu. Na gornjoj površini bedema, pretpostavlja se, nalazila se šetna staza gde su bile postavljene baliste, ondašnja artiljerija koja je ispaljivala nešto nalik na đule. Pretpostavlja se da su graditelji bili grčki majstori koje je lokalna elita, da bi istakla svoj statusni položaj i upoznatost za savremenim načinima gradnje, angažovala da u unutrašnjosti Balkana grade naselja. Mada, moguće je i da je lokalno stanovništvo vremenom uspelo da dobro nauči ovaj zanat, pa je ova forma arhitekture postala uobičajena – otkriva detalje Ivan Vranić.

U podnožju je, pored bedema, pronađen i rezervoar za vodu u formi građevine kvadratne osnove (10 puta 6 metara) koju je pokrivao bačvasti svod visine oko 6 m. On je od posebnog značaja iz dva razloga. Građevine sa ovim tipom krova nisu česte u sistemima za vodosnabdevanja, ovaj primer spada u najstarije koji su deo kompleksnog sistema baziranog na filtriranju i prikupljanju podzemnih voda, što predstavlja izuzetno tehnološko dostignuće za ono vreme. I, kako ističe naš sagovornik, ovakvi svodovi dovode se u vezu sa makedonskom kraljevskom porodicom, a pretpostavlja se da je najstariji primer Filipova grobnica u Vergini (Filip Makedonski, Aleksandrov otac).

– Postoji pretpostavka da se radi o Filipovom vojnom utvrđenju koje je nastalo u vreme kada je Makedonija za njegove vladavine osvojila unutrašnjost Balkana. Ipak, ovde treba biti pažljiv pošto se u istorijskim izvorima ne zna baš najbolje šta je to osvajanje zapravo značilo, da li se radi o pravom uključivanju u makedonsku državnu organizaciju ili, što je verovatnije, o nekakvom vazalnom odnosu lokalnih zajednica prema Makedoniji. Moguće je i da se radi o naselju lokalne ratničke elite koja je išla sa Aleksandrom u osvajanja Persije, tamo provela nekoliko decenija – kaže Vranić.

Na osnovu artefakata koji su pronađeni može da se zaključi da se radilo o jednom veoma organizovanom naselju koje je trajalo oko 150 godina, dok je pitanje prestanka života najčešće povezivano sa keltskom najezdom u prvoj polovini trećeg veka pre nove ere. Stanovništvo je uzgajalo stoku, bavilo se poljoprivredom i koristilo mnogobrojne žitarice. Veoma izražen je bio i tkački zanat, što može da se utvrdi na osnovu velikog broja otkrivenih tegova za razboj. Takođe znamo da su praktikovali i lov.

– Pokretni materijal pokazuje da su postojali trgovina i razmena sa grčkim kolonijama na severu Egejskog mora: gradovi Tasos, Mende, Amfipolis i slično, odakle je dopremana antička keramika, ali i vino u amforama. Praksa ispijanja vina veoma je karakteristična za kontakte Grka sa „varvarima”, dok materijalna kultura vezana za ovaj običaj može da nam pruži razne zanimljive informacije. Na primer, često je moguće analizom stilskih odlika crvenofiguralnih antičkih posuda utvrditi konkretnu radionicu u Atini gde su vaze proizvedene. Amfore sa Tasosa, koje predstavljaju ambalažu u kojoj je piće transportovano, često imaju pečate sa imenima magistrata. Značajno je i to što je lokalna svakodnevna, upotrebna keramika pravljena po ugledu na neke oblike poznate iz grčkog sveta, hidrije, skifose, kantarose, lekane, hitre – kaže Vranić.

Međutim, kao što to obično biva, iskopavanja ne teku bez problema. Aktuelni su često neraščišćeni imovinsko-pravni odnosi i činjenica da su parcele na kojima se pronalaze značajni ostaci arhitekture uglavnom nalaze u privatnom vlasništvu, dok za njihov otkup nema sredstava. Nevolje donosi i nepostojanje uslova za angažovanje čuvarske službe pošto je tokom poslednjih nekoliko godina, kažu istraživači, primećena pojačana aktivnost „detektoraša” – ilegalnih „entuzijasta” i „zaljubljenika u arheologiju”, koji detektorima pronalaze metalne predmete, iskopavaju ih i kasnije krijumčare van granica naše zemlje. Na ovaj način nanosi se nemerljiva šteta ovom jedinstvenom lokalitetu.