Možemo biti ponosni na svoju prošlost

Kako je izgledalo najveće srpsko srednjovekovno naselje?

Činjenica je da Srbija u vreme formiranja države nije imala svoje gradove, osim u primorju i one koje je osvojila. Osnivanje gradova u vezi je sa početkom eksploatacije srebra iz rudnika u drugoj polovini 13. veka. U tom razdoblju začinju se i prvi srpski srednjovekovni gradovi. Najpre Novo Brdo, koje hroničari pominju kao „grad srebrni i uistinu zlatni”.

Vrhunac razvoja Novo Brdo je dostiglo na prelazu iz 14. u 15. vek, kada su u njemu povremeno boravili i vladari. Gradsko stanovništvo se, pored rudarenja, veoma umešno bavilo i trgovinom. Posebno učešće u tome imali su Kotorani i Dubrovčani.

U središtu grada nalazio se zamak sa delom utvrđenja gde su boravili vladari, bogati žitelji i uprava grada, uz vrlo prostrano podgrađe sa istočne strane, kojim je dominirala katedralna Crkva Svetog Nikole. Taj prosperitet prekinut je turskim osvajanjem 1455. godine.

Ko je i kada zaposeo najveći srpski grad srednjeg veka?

Već u doba oko Kosovske bitke počeli su turski napadi na Novo Brdo. Nastavili su se i tokom prve polovine 15. veka, a 1441, posle dvogodišnje opsade, Turci su ga privremeno osvojili, ali je dve godine kasnije vraćeno despotu Đurđu. To je bio kratkotrajni predah od desetak godina – Turci Novo Brdo, bogato rudnicima srebra, konačno osvajaju 1455. Eksploatacija srebra nastavlja se i posle turskog osvajanja, ali je već tada počelo opadanje grada i smanjivanje hrišćanskog stanovništva, koje je konačno postradalo krajem 17. veka u tursko-austrijskom ratu.

U prvoj polovini 16. veka nastaje prevlast turskog stanovništva, ali hrišćani – i pravoslavci i katolici – ostaju u njemu do kraja njegovog postojanja.

Mogu li se uporediti srednjovekovni Beograd ili Smederevo sa evropskim gradovima u srednjem veku?

Nastajanje urbanih središta u Srbiji je zakasnela pojava. U nekim pojedinostima tadašnji srpski gradovi se nisu bitno razlikovali od onih na primorju i zapadu Evrope. Bili su skoro isti. Puni razvoj gradova, onakvih kakvi su bili u Ugarskoj i srednjoj Evropi, naglo je prekinut turskim osvajanjima – Smedereva 1459, pa Beograda 1521. Neki srpski gradovi nastavili su da žive i posle osvajanja, u turskom ruhu, pretvoreni u šehere, koji su se po načinu življenja i strukturi bitno razlikovali od onovremenih srednjovekovnih evropskih gradova.

Šta je tipično srpsko u srednjovekovnom gradu?

Nema ničeg srpskog u tadašnjim gradovima. Naši gradovi se razvijaju po modelu srednjoevropskog grada, bilo uz rudnike, bilo kao trgovište, mesto razmene dobara. Tek kada su stvoreni ekonomski uslovi, počinje izgradnja gradova sa stanovništvom koje se bavi rudarstvom ili trgovinom. Međutim, time nije bilo napušteno bavljenje poljoprivredom. Gradovi su u svojoj blizini imali posede odakle su se snabdevali namirnicama, a viškove su iznosili na tržnicu.

Znaju li Srbi dovoljno o životu i radu svojih predaka u srednjem veku?

Nažalost, Srbi su pretežno opsednuti mitovima o svojoj prošlosti i stereotipima iz epske poezije, tako da znatno manje poznaju istorijske činjenice o sebi i srednjem veku. Izuzetno je važno da naciju podučavamo realnim istorijskim pojedinostima kako bismo sagledali svoje mesto u evropskoj porodici naroda. Srpska srednjovekovna prošlost nije ništa slavnija niti manje znamenita od istorije drugih evropskih naroda.

Možemo biti ponosni na čitav niz događaja iz svoje prošlosti, posebno na one u srednjem veku u kojima su Srbi, braneći svoje posede, odbranili i sačuvali i hrišćansko nasleđe.

Brine li se naše društvo dovoljno o istorijskim spomenicima?

Nažalost, vremena se menjaju, ali ne nabolje. Sve manje se poklanja pažnja, kako čuvanju, tako i proučavanju spomenika. To je trend i na drugim evropskim područjima, nismo mi izuzetak. Teško je razumeti da je sa demokratskim promenama u Srbiji spomeničko nasleđe u znatnoj meri zanemareno jer se izdvajanja iz godine u godinu smanjuju. Tako smo suočeni sa činjenicom da se i vrhunski srpski spomenici, proglašeni za svetsku kulturnu baštinu, neredovno i nedovoljno finansiraju.