Parče Bosne u srcu Bačke

Visoki borovi okružuju četiri drvena objekta. Centralni, najveći, jeste brvnara, po kojoj čitav kompleks nosi naziv Etno-park „Brvnara” i pripada, kao depadans, Muzeju Vojvodine. Nalazi se na ulazu u Bački Jarak, uz glavni put kojim se dolazi iz pravca Novog Sada. Ušuškan zelenilom, ipak privlači pogled.

Najveća kuća od potamnelih balvana i tri manja objekta – vajat, mlečar i kuruzana – poput sadnica sada višedecenijskih četinara, nisu autentično bački, već su doneti iz Bosne. Preciznije, sa lokaliteta Bosanske Krajine i Like odakle je srpsko stanovništvo u nekoliko talasa tokom ovog i prethodna dva veka naseljavalo ovaj deo plodne vojvođanske ravnice.

Manji objekti u dvorištu sa podšišanom travom i letnjom pozornicom, prema rečima kustoskinje Milice Marčete, doneti su „u komadu”, vojnim kamionima pre četiri decenije.

– Moj deda Mile lično je sedeo na prikolici kada su dovoženi, pazeći da se ne oštete. Brvnara je jedino sklapana ovde, ali od balvana takođe dopremljenih iz starog zavičaja – kaže naša sagovornica.

Slike svakodnevnog života

Ideju da se napravi kutak koji će podsećati na napuštena ognjišta rodila se neposredno nakon Drugog svetskog rata. Do realizacije moralo je da se sačeka još koju deceniju. Tek 1978. godine oformljen je kompleks jedinstvenog muzeja pod otvorenim nebom, ujedno i svedočanstvo graditeljstva krajiških Srba sa dinarskog područja koji su stigli u pitome krajeve.

Sve je uređeno u enterijeru i eksterijeru tako da predstavlja autentičnu ambijentalnu celinu krajiškog dvorišta, sa stambenim i pomoćnim objektima čija unutrašnjost odslikava svakodnevni život s kraja 19. i prvih decenija 20. veka, priča Milica, i dodaje da osim četiri objekta postavku čini i 380 pokretnih predmeta.

Posetilac kada uđe može da vidi kako su izgledali posuđe, nošnja, delovi nameštaja, razna oruđa… U dvorišnim, pomoćnim objektima uredno su poređane originalne alatke kojima se opsluživala stoka, pravile ukusne mlečne prerađevine, okopavala bašta…

Stalna postavka koja može da se pogleda od aprila do oktobra (tokom zimske sezone samo uz prethodnu najavu) deo je Muzej Vojvodine. Po ovakvom scenariju posetiocima je dostupna od 2012. godine.

Interesovanja uvek ima. U ovoj godini zabeleženo je oko 1.000 posetilaca, dodaje kustoskinja Marčeta. Najviše je đaka, penzionera, redovne su grupe iz stranih ambasada. U sećanju naše sagovornice je ostala poseta gostiju iz azerbejdžanske ambasade.

Svraćaju i posetioci sa dalekih meridijana. Njima je sve podjednako zanimljivo i nemaju onaj „balkanski” momenat da se po ulasku u ovo parče Bosne u srcu Bačke preslišavaju da li u njihovoj porodici ima ličke, bosanske ili vojvođanske krvi. Strancima je interesantno da se fotografišu u malenom mlečaru – niskom i uskom čija je osnovna namena u prošlosti bila čuvanje mleka i pravljenje sira, kajmaka. Na fotografijama koje ponesu za uspomenu sa ovog lokaliteta obavezno su i dva lika poznata domaćim čitaocima. Naime, u dvorištu su biste velikih književnika Branka Ćopića i Petra Kočića čije je poreklo iz Bosanske Krajine.

Nova naselja

Kako se da pročitati na jednom od panoa na spratu brvnare, prve porodice iz brdovitih krajeva počele su da se naseljavaju u ovaj deo Vojvodine neposredno posle Prvog svetskog rata. Dolaske je organizovala država u okviru velike agrarne reforme. Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca imala je dvostruki motiv – da poveća procenat srpskog življa u krajevima novoformirane države i nagradi borce iz siromašnih krajeva preseljenjem u oblast gde šta god padne na tlo – rodi!

Bilo je dugo i mukotrpno, i u obliku imovinsko-pravnih procesa agrarna reforma praktično nije ni završena jer je i početkom 1941. sprovođena. Aprilskim ratom i kasnije okupacijom je prekinuta. Posle Drugog svetskog rata usledio je drugi talas naseljavanja. U sam Bački Jarak najveća grupa doseljenika je stigla 11. maja 1946. što se danas obeležava kao Dan sela. Stigle su 332 porodice sa 1.869 odrasle osobe i 747 dece, uzrasta do 14 godina.

Prema podacima iz publikacije „Krajiški Srbi u Vojvodini u 20. veku” (izdavač je Muzej Vojvodine) do 1939. godine u Bačkoj je u 52 mesta naseljeno 6.518 porodica sa 29.465 članova. Najznačajnija kolonistička naselja su: Stepanovićevo, Veternik, Sirig, Velebit, Dobrovoljačko Selo (kod Čantavira), Šantićevo (danas Aleksa Šantić), Aleksandrovo, Mišićevo, Staro Đurđevo…

Četiri celine za tri veka

Postavka je podeljena u četiri segmenta. Jedan je posvećen kolonizaciji posle Prvog svetskog rata i formiranju naselja Staro Đurđevo (danas južni deo Temerina) i Siriga. Drugi podseća na narodnooslobodilačku borbu u Bosanskoj krajini, bastionu antifašističkog otpora, gde su formirane prve divizije i korpusi NOVJ. Poseban deo izložbe prikazuje kako je tekla agrarna reforma sa novinama u poljoprivredi i četvrti deo obrađuje razvoj Bačkog Jarka od šezdesetih godina 20. veka uključujući poslednji talas izbeglica tokom rata devedesetih godina.