Izlazak u belo

IZLOŽBE
U Nacionalnoj galeriji „Beograd” Josif Vidojković je izložio jedan izbor, koncipiran na način svojevrsne male retrospektive, iz svog slikarskog stvaralaštva koji je još jednom potvrdio njegovo već uveliko određeno mesto u aktuelnoj srpskoj umetnosti. Da pomenemo tek nekoliko primera kritičkih konstatacija. Tako je Mića Popović 1994. godine o njegovim radovima zapisao kako su oni „nagoveštaji nove uloge svetlosti i sna o materiji, slika nastavlja, sa novom snagom, da traži i objavljuje samu sebe... Vidojković odavno zna za neizmenjivo pravilo, da se, u umetničkom delu, jedino sa minimalnim sredstvima postižu maksimalni rezultati”. A Ješa Denegri 1996. ističe: „Kada se, dakle, stigne do ... belog na belom, stiglo se (po ko zna koji put, ali uvek s drugim razlozima) gotovo do same granice mogućnosti slikanja (ne i preko granice medija slikarstva)... Slikarstvo se, dakle, u praksi ovog autora dalje prvo misli, tek potom se na platnima uvek istih malih formata vrši (dovodi do vidljivog) operacija predočavanja određenog misaonog procesa.” Iste godine Miško Šuvaković ukazuje kako je „Josip Vidojković... slikar promišljene, kontrolisane i na minimalnim pomacima zasnovane umetničke evolucije. Njegov slikarski put vodi od akademskih modernističkih tema, preko specifičnog minimalnog ili primarnog enformel slikarstva do slikarstva kontrolisanog gesta i nove geometrije... Vidojkovićeve slike nisu instance redukcije, konkretni produkti ili poslednje slike koje se mogu slikati, već poredak ogledanja pikturalno izraženih principa apstraktnog slikarstva koje je najbliže svojoj ontološkoj osnovi”. Najzad, u predgovoru kataloga njegove prošlogodišnje izložbe u valjevskom Narodnom muzeju, Vladeta Jerotić ukazuje na duboko spiritualno poreklo ovih radova kao i na razliku između gledanja i viđenja ovih slika zbog izrazite „suprematije duhovnog” u odnosu na njihovu materijalnu pojavnost.

Kada je izašao u belo (kako je još Kazimir Maljevič napisao u tekstu „Suprematizam” 1919.), Josif Vidojković se uputio smerom od nadmoći duhovnog ka posledičnom (nužnom) fizičkom da bi vizuelizovao plastički prizor, da bi ga učinio vidljivim, dakle, čulno opažljivim i na taj način saznajnim. Pioniri avangarde s početka 20. veka kretali su se suprotnim putem – od nužne materijalne datosti umetničkog dela prema njegovom, tek utvrđenom u uslovima modernizma posle mnogih vekova nakon dominacije rane hrišćanske estetike, supremno duhovnom. Ovaj veliki i dugački luk spiralnog, vertikalnog kretanja kroz vreme dotakao je tačku u kojoj je (opet) postalo očigledno da je unutrašnji svet umetnika primaran, a da iz njega nastaje ono sekundarno – samo delo kao produkt delovanja senzibilnog ili spiritualnog. Sva je prilika, kako vidimo ove radove Josifa Vidojkovića, da je taj trenutak dodira prevladan jednom novom, ili drugačijom, svakako energičnijom potrebom, da se objektivno stanje nekog dela izvede iz čiste idejnosti, iz duboke kontemplacije i posvećenosti traženju tog puta do posledičnog, do onog što je otelotvoreno, dakle do jednostavnog, opipljivog dokaza nematerijalne suštine kreatora, umetnika.

Na početku apstraktnog slikarstva istaknuto je kako je ono tek bojena pasta na površini platna. Ali, ko daje smisao toj bojenoj materiji? Sam slikar, prosvećeni tumač (kritičar, istoričar, teoretičar), gledalac... Šta zapravo vidimo kada gledamo bele nanose na beloj podlozi u slikama Josifa Vidojkovića? Ovde su, očigledno, sadržaj i forma na slikama jedno isto. Piktoralni elementi, makar ih je i količinom i izgledom tek nekoliko upotrebljenih, dovoljni su da izgrade jedan potpuni piktoralni prizor, toliko ispunjen značenjima i sadržajem da se o njima može misliti (i pisati) koliko i o nekoj renesansnoj slici složenih simboličkih kodova, ili srednjovekovnom ikonopisu prepunom liturgijskih poruka. Ikonografija u ova tri primera – srednjeg veka, renesanse i aktuelnog stvaralaštva, zapravo je jedinstvena: sastoji se, u prvom slučaju, od oslikavanja ideje, u drugom od govora forme, a u trećem od narativa slikarske materije. Davanje prednosti bilo kojoj od ovih slikarskih koncepcijama uzaludno je (mada se i danas o ovim problemima vode, katkada i žučne diskusije) naprosto jer je istorija umetnosti pokazala i dokazala potpunu legitimnost svake od njih. No, razlika koja se može utvrditi odnosi se isključivo u razmatranju vremena, njegovog značenja, glavnih idejnih i ideoloških normi koje su u različitim epohama, tj. istorijskim periodima drugačije, te je to i razlog što se one izražavaju drugačijim (slikarskim) sredstvima. Od uspešnosti individualnog definisanja kreativnog jezika pojedinih umetnika zavisi uspešnost njihovog dela merenog estetičkim kriterijumima trenutka u kome oni stvaraju. Josif Vidojković je sledbenik te potrebe, da o vlastitom vremenu prozbori na slikarski način onim sredstvima koja su najprimerenija senzibilitetu današnjih gledalaca. Stoga nam je ovde, u njegovim slikama, još jednom jasno osvetljen taj put – od imaginarnog izvora do slikovnog ušća, od individualne ideje do kolektivnog produkta, od spiritualnog do materijalnog.