Istorija policije u Srbiji

Prvi put u istoriji savremene Srbije, u Beogradu je nedavno otvorena izložba pod nazivom „Istorija policije u Srbiji” na inicijativu ministra unutrašnjih poslova, Nebojše Stefanovića, sa tendencijom da preraste u stalni muzej.

Bez obzira na značaj policije u razvoju moderne Srbije, sve do danas nije postojao muzej koji bi čuvao uspomenu na tradicije i razvoj ovog važnog segmenta države. Većina zemalja sveta ima ovakve muzeje još od ustanovljenja sličnih institucija izvršne vlasti. Da ova tema budi interesovanje građana potvrđuje i podatak da je samo tokom jednog dana kroz postavku prošlo više od 1.300 posetilaca svih uzrasta, računajući i veliki broj stranaca. U izložbenom prostoru na Andrićevom vencu broj 2 posetioci mogu pratiti razvoj organizacije, uniformi, naoružanja, oznaka i tehničkih sredstava od 19. veka do danas.

Temelji posle Prvog ustanka

Temelji Ministarstva unutrašnjih poslova obnovljene Srbije postavljeni su tokom Prvog ustanka, između 1804. i 1813. godine. Senat je 1807. godine usvojio prvu šemu organizacije „redovne i stalne policije” u Beogradu: „policajnu vlast” činili su „policajmajstor”, neophodan broj „liktora”, pisari i panduri. Ovi prestonički uniformisani čuvari javne bezbednosti predstavljali su preteču savremene policije.

Na skupštini koja je održana 1811, Sinod je preformiran u „Praviteljstvujušči Sovjet Srbski” koji su činili „popečitelji” novoustrojenih ministarstava. Za ministra unutrašnjih poslova, predložen je Jakov Nenadović, kome je Karađorđe Petrović, 30. januara, uputio odgovarajuću diplomu. Od tog trenutka počinje istorija Ministarstva unutrašnjih poslova sa policijom.

Tokom više od dva veka postojanja, ministarstvo i policija su prošli kroz niz organizacionih promena i u svemu su delili sudbinu obnovljene Srbije. Sve do sticanja nezavisnosti, Ministarstvo unutrašnjih dela imalo je važnu ulogu – nakon priznanja autonomije, 1830, bilo je zaduženo za staranje o javnom redu, ličnoj i imovinskoj sigurnosti, zdravlju, javnom moralu, sirotinji, trgovini, zanatima, merama za javnu upotrebu, poštama, šumama. Kako Srbija u to vreme nije imala pravo na vojsku, čak su i oružane snage, kao svojevrsna mimikrija, bile u nadležnosti Ministarstva unutrašnjih dela sve do 1862, kada je konačno oformljeno i Ministarstvo vojno.

Uniforme i oznake iz 19. veka, koje, nažalost, nisu sačuvane, prikazane su akvarelima profesora Čedomira Vasića i likovnom rekonstrukcijom Uroša Bogdanovića. Posebna pažnja je posvećena školstvu – od prvih kurseva 1880. godine, preko stalnog kursa iz 1897, osnivanja žandarmerijske škole u Sremskoj Kamenici 1920, Državne škole za policijske službenike u Zemunu iz 1921, do savremene Kriminalističko-policijske akademije, ustanovljene 1993. godine. Kriminalistička tehnika usavršavala se još od 19. veka.

Naši kadrovi su školovani u najprestižnijim inostranim ustanovama: Dušan Alimpić je još 1900. godine u Bukureštu izučio Bertijonov sistem, a Aleksandar Andonović je pohađao nastavu u Institutu za policijske nauke i kriminalistiku u Lozani kod čuvenog dr Arčibalda, koji je zaslužan što je svet saznao istinu o zločinima neprijateljskih trupa nad zarobljenicima i civilnim stanovništvom tokom Prvog svetskog rata. No, ovde je prikazan neprocenjiv značaj dr Rajsa, koji je ostao da živi u Srbiji, na formiranju i modernizaciji Tehničke policije kod nas.

Na izložbi su prvi put prikazana prva sredstva i način rada naših forenzičara, što je posebno interesantno za mlađe posetioce koji prate američke serije na ovu temu. Tu su komparativni mikroskopi, stare kamere, prva sredstva veze, koje je koristila javna bezbednost.

Razvoj Žandarmerije

Osim edukativnog, izložba ima i pomalo sentimentalan značaj; tu su izloženi prvi milicijski „fića”, ali i originalna uniforma verovatno najslavnijeg saobraćajca, legendarnog Jovana Bulja, koji je svojim elegantnim načinom regulisanja saobraćaja izazvao senzaciju i u gradovima poput Londona i Rima.

Posetioci imaju uvid i u razvoj Žandarmerije, kako one iz perioda od 1860 do 1941, tako i novoformirane, nastale kao zamena za dotadašnje Posebne jedinice policije, 28. juna 2001.

Posebno za mlađe posetioce je zanimljiv i segment posvećen Specijalnoj antiterorističkoj jedinici. Još 1972, neposredno nakon operacije „Raduša” („Feniks”) i masakra na olimpijadi u Minhenu, doneta je odluka o formiranju specijalnih antidiverzantskih i antiterorističkih jedinica. U Beogradu je 1978. formirana Jedinica za antiteroristička dejstva koja je 1992. reorganizovana u Komandu specijalnih antiterorističkih jedinica. Popularni SAJ spada među najbolje jedinice ovog tipa u svetu a posetioci imaju priliku da vide njihove uniforme, opremu i deo naoružanja.

Kako smo stvarali Interpol

Konačno, napomenimo da naša policija spada u osnivače današnjeg Interpola, međunarodna saradnja datira još od 1846, a davne 1898. u Rimu je organizovan kongres u vezi sa antianarhističkom borbom, kojem su prisustvovali i predstavnici Kraljevine Srbije. Međutim, inicijativa za stvaranje međunarodne policijske organizacije vezuje se za Prvi kongres međunarodne sudske policije, održan u Monaku 1914. godine, a na kojem su pečat dale inicijative dr Arčibalda Rajsa. On je bio i idejni tvorac Međunarodne komisije kriminalističke policije MKKP, formirane u Beču 1923. godine na Međunarodnom policijskom kongresu. U radu kongresa učestvovalo je 138 delegata iz 20 zemalja, uključujući i delegate Kraljevine SHS. Na 25. zasedanju MKKP 1956. u Beču, Međunarodna komisija je transformisana u Međunarodnu organizaciju kriminalističke policije – Interpol. Srbija je od samog osnivanja bila punopravni član ove međunarodne organizacije.

Izložba je pripremljena u kratkom roku, sopstvenim snagama, prvenstveno zahvaljujući eksponatima iz privatnih kolekcija i predmetima sačuvanim u okviru samog MUP. Priređivači su, pri tom, imali punu podršku samog ministarstva, ali i nesebičnu pomoć arhiva i muzeja iz Beograda i unutrašnjosti.