Spomenici pobede i opomene

„Materijalizacija tog sećanja odvijala se fazno, često stihijski i bez konkretizovanog plana što je dovodilo do nastanka izuzetno velikog broja raznorodnih memorijala”, ukazuje Ristić.

Vojni memorijali i mesta stradanja, prema njegovim rečima, mogu se svrstati u dve grupe: spomenici pobede, kao što je kompleks na Kajmakčalanu, i spomenici upozorenja, poput Spomen-kosturnice na ostrvu Vido. I jedni i drugi, i u Makedoniji i u Grčkoj, nosili su jasan pečat vladajuće građanske i političke ideologije.

„Istovremeno, značajno prisustvo Srpske crkve dodatno je značenjski i sadržajno određivalo nastale memorijale. Razumljivo je, stoga, što njihov najveći deo sadrži i jasnu religijsku komponentu, bilo da je reč o onim izgrađenim u obliku klasične bogomolje ili o spomeničkim obeležjima koje su u sebi sadržavale eksplicitan verski, odnosno ideološki sadržaj – krst, raspeće, kruna, dvoglavi orao i slično”, kaže Ristić.

Znatan broj srpskih vojnih memorijala i mesta stradanja na tlu Grčke i Makedonije, koji su nastajali do 1941. godine, oštećen je ili je srušen u Drugom svetskom ratu, a delimično i posle njega.

Govoreći o memorijalima u Grčkoj, Ristić navodi da među najznačajnije spadaju Srpsko vojničko groblje Zejtinlik u Solunu, spomenička baština na jonskim ostrvima Krf i Vido, ,,Plava grobnica” i obeležje u Polikastronu.

„Srpsko vojničko groblje u Solunu, građeno između 1933. i 1936. godine, po projektima arhitekata Aleksandra Vasića i Nikolaja Krasnova, nalazi se u okviru kompleksa savezničkih grobalja na kojima su sahranjeni ratnici poginuli na Solunskom frontu. Njega sačinjavaju dve organski povezane celine: otvoreni prostor, na kome je vršeno sahranjivanje u pojedinačnim grobnicama, i središnji deo, na kome se nalazi kapela s kriptom u kojoj su kasete s posmrtnim ostacima srpskih vojnika i oficira. U otvorenom delu sahranjeno je 1.440 a u kripti kapele još 5.580 poginulih pripadnika srpske vojske. Na posebnoj parceli sahranjeno je 126 boraca umrlih u toku Drugog svetskog rata”, navodi Ristić.

Kad je reč o Makedoniji, izuzev kompleksa na Kajmakčalanu, najmonumentalniji spomenik posvećen uspesima u balkanskim ratovima jeste veličanstveni spomenik na Zebrnjaku, arhitektonsko remek-delo Momira Korunovića, podignuto u čast četvrt veka od pobede srpskog oružja u Kumanovskoj bici oktobra 1912. godine.

„Gradnja monumentalne kapele s kosturnicom iznad, kojih se nalazila kula visine 48,5 metara, počela je 1934. a okončana 1937. godine. Unutrašnjost kapele i kripte oslikao je ugledni srpski slikar Živorad Nastasijević. Nažalost, u Drugom svetskom ratu, Korunovićev spomenik su maja 1942. porušile bugarske okupacione trupe. O stepenu devastacije govori činjenica da je kula, simbol spomenika, potpuno uništena, dok su ostaci kapele i kosturnice očuvani s velikim oštećenjima”, navodi Ristić.

Od ostalih memorijala u Makedoniji tu su spomen-kapela s kosturnicom u selu Dolno Kalaslare kod Velesa, podignuta u znak sećanja na ratnike stradale u balkanskim i Prvom svetskom ratu. Građena je u nacionalnom stilu između 1928. i 1930. godine po nacrtima arhitekte Vladimira Devića.

„Slične spomen-kapele nalaze se i u Udovu kod Valandova, odnosno u Krivoj Palanci, dok se u selu Cera kod Kočana nalazi spomen-škola – specifičan memorijal posvećen ratnicima palim 1913. godine u borbama na Govedarniku, Osogovu, Retkim Bukovima i Presecima. Na samom jugoistoku Makedonije, u starom gradu Bitolju, nalazi se Srpsko vojničko groblje na kome počivaju posmrtni ostaci 1.321 ratnika stradalih u vreme balkanskih i Prvog svetskog rata. Pored bitoljskog, značajna su i vojnička groblja u mestima Budimirci, Bač, Dobroveni, podno Kajmakčalana, kao i Skočiviru. Specifičan lokalitet predstavljaju prostorne celine u Štipu – Kalenica i Senjak – na kojima su se nekada nalazila dva vojnička groblja na kojima je bilo pokopano više hiljada poginulih srpskih vojnika. Vremenom, ta groblja su zapuštena u toj meri da se tamo danas nalaze meteorološka stanica i manje stambeno naselje. Dve spomen-ploče beleže mesto gde su počivali srpski ratnici podsećajući na tragičnu praksu zaborava i zanemarivanja sećanja na zajedničke pretke stradale u borbama za slobodu”, ukazuje Ristić.

U mestu Bač, nedaleko od donedavno potpuno zapuštenog srpskog vojničkog groblja, nalaze se ostaci zdanja u kome se tokom jednog dela 1916. godine nalazilo sedište srpske vrhovne komande, dodaje naš sagovornik.

Među značajnim memorijalima su i tri hrama.

„Crkva Svetog arhangela Gavrila podignuta je u selu Dovledžik kod Bitolja kako bi u njenoj kosturnici bili položeni posmrtni ostaci vojnika stradalih u Prvom svetskom ratu. S istom namerom, u Prilepu je izgrađena Crkva Svetih Kirila i Metodija, takođe po projektu Momira Korunovića. Pored toga, u Skoplju se nalazi ’Hram slave’, podignut 1934. nakon ukidanja nekoliko vojnih grobalja na kojima su bili sahranjeni srpski vojnici stradali u istom ratu, a čija su tela preneta u kosturnicu samog hrama”, kaže Ristić.

Tri godišnjice u septembru

Prema Državnom programu obeležavanja godišnjica istorijskih događaja oslobodilačkih ratova Srbije, svake godine, poslednjeg vikenda u septembru, organizuje se združeno obeležavanje povlačenja srpske vojske na Krf (albanske golgote), proboja Solunskog fronta i bitke na Kajmakčalanu.

Na srpskim vojnim memorijalima i mestima stradanja u Makedoniji, takođe u organizaciji resornog ministarstva, svake godine se 11. novembra obeležava i Dan primirja u Prvom svetskom ratu, polaganjem venaca na srpskim vojničkim grobljima Bitolj, Bač, Skočivir, Dobroveni i Živojno.